Radioterapia głowy i szyi: przygotowanie i codzienna pielęgnacja

Przed CT i pierwszą sesją

• Umów ocenę stomatologiczną możliwie wcześnie. Stomatolog powinien znać leczoną okolicę i planowaną datę rozpoczęcia radioterapii.
• Zgłoś ruchome zęby, ból, obrzęk, ropień, źle dopasowaną protezę i planowane usunięcie zęba. Po radioterapii każde usunięcie zęba w napromienianej okolicy trzeba wcześniej omówić z zespołem.
• Do planowania zwykle przygotowuje się maskę termoplastyczną obejmującą głowę i szyję. CT wykonuje się już w masce i w pozycji leczenia; maska stabilizuje, ale nie blokuje oddychania.
• Zapisz wyjściową masę ciała. Zgłoś ból przy połykaniu, krztuszenie, kaszel przy piciu, ograniczenie otwierania ust lub wyraźny spadek apetytu.

Codzienna higiena jamy ustnej

• Myj zęby miękką lub ultramiękką szczoteczką rano i wieczorem, a jeśli zalecono — także po posiłkach. Nie przerywaj higieny tylko dlatego, że śluzówka boli; poproś o skuteczniejsze leczenie bólu.
• Stosuj łagodną płukankę: 1/4 łyżeczki sody i 1/8 łyżeczki soli w 240–250 ml letniej wody. Płucz około 30 sekund i wypluj 4–6 razy na dobę; przygotowuj świeżą porcję każdego dnia. Jeśli sól szczypie, użyj samej sody.
• Unikaj płynów z alkoholem, wody utlenionej i preparatów silnie piekących. Protezę czyść codziennie i zdejmuj na noc; przy bolesnych otarciach ogranicz jej używanie i zgłoś problem.
• Przy suchości często popijaj wodę, nawilżaj usta i korzystaj z preparatu nawilżającego bez alkoholu, jeśli nie szczypie.

Jak stosować preparaty

• Preparaty z tej listy stosuj od pierwszego dnia radioterapii.
• FOMUKAL (wyrób medyczny bez recepty): wymieszaj 15 ml roztworu A i 15 ml B i zużyj od razu. Płucz przez minutę połową roztworu, wypluj i powtórz drugą połową. Stosuj 4–10 razy na dobę, co najmniej 15 minut po jedzeniu lub piciu. Nie połykaj; po otwarciu używaj maksymalnie 15 dni.
• SEPTOSAN fix (lek bez recepty): zalej 1 saszetkę 100–120 ml wrzącej wody i naparzaj pod przykryciem około 15 minut. Świeżym naparem płucz usta i gardło 1–5 razy na dobę, następnie wypluj. Nie stosuj dłużej niż tydzień ani przy uczuleniu na mentol lub rośliny z rodziny jasnotowatych. Jeśli nie wiesz, czy masz takie uczulenie, zapytaj farmaceutę przed użyciem.
• elmex DURAPHAT 5000 (lek bez recepty, dla osób powyżej 16 lat z dużym ryzykiem próchnicy): nałóż około 2 cm pasty; myj zęby od dziąsła ku końcowi zęba 3 razy na dobę po posiłkach przez około 3 minuty i wypluj nadmiar. Nie połykaj; stosuj zgodnie z planem stomatologicznym.
• Nystatyna 100 000 jednostek międzynarodowych w 1 ml (lek na receptę): w moim protokole jest stosowana profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi — 1 ml 4 razy na dobę, trzymać w ustach możliwie długo, następnie połknąć. Stosuj zgodnie z receptą.
• Tantum Verde 1,5 mg/ml (lek bez recepty): według polskiej Charakterystyki Produktu Leczniczego (informacji o leku) około 15 ml roztworu, stężonego lub rozcieńczonego niewielką ilością wody, płukać 20–30 sekund i wypluć 2–3 razy na dobę. Stosuj to dawkowanie; nie zwiększaj częstości samodzielnie.

Jedzenie, picie i połykanie

• Jedz 5–6 mniejszych, miękkich i wilgotnych posiłków. Dodawaj sos, oliwę, masło, śmietankę lub mleko w proszku, jeśli mała porcja ma dostarczyć więcej energii i białka.
• Dodawaj białko do każdego posiłku: jajko, rybę, mięso, nabiał, tofu lub dobrze tolerowane produkty roślinne. Waż się co najmniej raz w tygodniu.
• Przy bólu ogranicz potrawy bardzo gorące, ostre, kwaśne, suche i twarde. Pij małymi łykami; kaszel, mokry głos lub duszność podczas picia wymagają oceny połykania.
• Gdy zwykłe jedzenie nie wystarcza, zespół może zalecić żywność medyczną bez recepty, np. Nutridrink Protein lub Fresubin 2 kcal Drink. Pij powoli, najlepiej schłodzone; po porcji wypłucz usta.

Skóra, zarost i ćwiczenia

• Myj skórę szyi i twarzy letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem. Na nieuszkodzoną skórę nakładaj cienko krem nawilżający i natłuszczający (emolient) bez recepty, np. Dexeryl krem lub Atoderm Intensive Baume, 2–3 razy na dobę.
• Nie używaj perfum, wody po goleniu, plastrów, peelingów, termoforu ani lodu w polu leczenia. Zarost skracaj maszynką elektryczną, jeśli skóra nie jest uszkodzona.
• Wykonuj zalecone ćwiczenia połykania, żuchwy, szyi i barku. Zgłoś narastające ograniczenie otwierania ust, obrzęk szyi lub ból barku.

Kiedy zgłosić problem

Biały nalot, nasilone pieczenie lub ból przy połykaniu zgłoś mimo profilaktycznej nystatyny. Brak możliwości przełknięcia płynów lub leków, kaszel albo duszność przy piciu, szybki spadek masy, krwawienie, gorączka lub szybko narastający obrzęk wymagają pilnej oceny. Telefony i zasady pilnej pomocy znajdziesz w części „Pilne objawy: gdzie szukać pomocy”.

Pełny poradnik jamy ustnej

Dokładne informacje o suchości, bólu, fluoryzacji, pleśniawkach i ochronie zębów znajdują się na osobnej stronie.