Codzienna higiena i wczesne leczenie bólu pomagają utrzymać jedzenie, picie i przyjmowanie leków.
Czy ta sekcja pomogła?
| Co się dzieje | Co zrobić |
|---|---|
| Lekka suchość lub pieczenie, jesz i pijesz bez większych trudności | Kontynuuj higienę, płukanki i nawilżanie. Zgłoś objaw na kontroli. |
| Ból wymaga zmiany konsystencji jedzenia albo utrudnia sen | Skontaktuj się z zespołem, aby ustalić leczenie bólu i ocenić jamę ustną. |
| Nie możesz przełknąć płynów, leków lub śliny | Nie czekaj. Wybierz właściwą drogę pomocy w schemacie poniżej. |
Czy ta sekcja pomogła?
Stomatolog, higiena, zapalenie śluzówki, suchość, grzybica, żywienie, połykanie, fluor, osteoradionekroza i dawkowanie przykładowych preparatów.
Radioterapia nowotworów głowy i szyi może obejmować błonę śluzową jamy ustnej i gardła, ślinianki, zęby oraz kości szczęki i żuchwy. Najczęstsze problemy to zapalenie błony śluzowej, ból, suchość w ustach lub gęsta wydzielina, zaburzenia smaku, zakażenia grzybicze, próchnica, trudności w połykaniu, ograniczenie otwierania ust oraz – rzadziej – osteoradionekroza kości. Dobra opieka stomatologiczna i codzienna higiena są elementem leczenia wspomagającego, a nie dodatkiem kosmetycznym. [1–5]
Objawy zwykle narastają w kolejnych tygodniach leczenia i mogą jeszcze przejściowo nasilić się po ostatniej frakcji. Wczesne zgłaszanie bólu, trudności w jedzeniu lub zmian na błonie śluzowej pozwala szybciej wdrożyć leczenie i ograniczyć ryzyko niedożywienia oraz przerw w radioterapii.
Po decyzji o radioterapii głowy i szyi należy jak najszybciej zaplanować ocenę stomatologiczną. Najlepiej, gdy odbywa się ona około miesiąca przed rozpoczęciem leczenia, ale pilnego leczenia przeciwnowotworowego nie powinno się opóźniać tylko po to, aby osiągnąć idealny odstęp czasowy. Stomatolog powinien znać planowany obszar napromieniania, przewidywaną dawkę oraz datę rozpoczęcia terapii. 6,7
PRZED LECZENIEM — przygotuj „kartę jamy ustnej” przed pierwszą frakcją:
Jeżeli ślinianki lub zęby znajdą się w obszarze istotnej dawki, ryzyko szybko postępującej próchnicy wzrasta. Wtedy zwykła pasta może być niewystarczająca. Często stosuje się pastę 5000 ppm fluoru u osób powyżej 16 roku życia lub indywidualne nakładki z żelem fluorkowym – według planu stomatologa. 6,8
| Pora | Co zrobić | Jak |
|---|---|---|
| Rano | Mycie zębów | Miękka lub ultramiękka szczoteczka z małą główką, 2–3 minuty. Pasta z fluorem; przy pieczeniu wybierz wersję bez SLS i o łagodnym smaku. |
| Po posiłkach | Usunięcie resztek | Płukanie łagodnym roztworem. Zęby myj co najmniej 2 razy dziennie; pasta 5000 ppm ma własny schemat z ChPL – zwykle 3 razy dziennie. |
| 4–6 razy/dobę | Płukanie obojętne | Roztwór soli i sody; płucz około 30 sekund i wypluj. Przy nasilonych dolegliwościach można zwiększyć częstość do co około 2 godziny. |
| Wieczorem | Higiena przestrzeni międzyzębowych | Tylko atraumatycznie i bez krwawienia: cienka nić lub mała szczoteczka międzyzębowa. Wstrzymaj, jeśli powoduje ból, uraz albo zespół zaleci inaczej. |
| Na noc | Nawilżenie i protezy | Żel nawilżający według potrzeby. Protezę wyjmij, umyj i przechowuj zgodnie z instrukcją; nie zakładaj na owrzodzoną błonę śluzową. |
DO DOMU Przepis Do 240–250 ml letniej, przegotowanej wody dodaj 1/4 łyżeczki sody oczyszczonej i 1/8 łyżeczki soli. Płucz jamę ustną około 30 sekund i wypluj. Stosuj 4–6 razy dziennie, a przy nasilonym pieczeniu nawet co około 2 godziny. Przygotowuj świeży roztwór codziennie. Jeśli sól szczypie, można przygotować roztwór tylko z sody. Łagodne płukanki poprawiają oczyszczanie i komfort, chociaż ich działanie zapobiegające zapaleniu śluzówki nie zostało jednoznacznie udowodnione w badaniach. 1,2
Zapalenie błony śluzowej może zaczynać się od zaczerwienienia i pieczenia, a następnie prowadzić do bolesnych nadżerek i owrzodzeń. Najskuteczniejszą podstawą profilaktyki jest konsekwentny, wieloelementowy program higieny jamy ustnej. 1,2
| Postępowanie | Ocena | Praktyczne znaczenie |
|---|---|---|
| Wieloelementowa higiena jamy ustnej | ZALECANE | Miękka szczoteczka, fluor, łagodne płukanie, nawilżanie i szybkie leczenie urazów oraz zakażeń. |
| Benzydamina | ZALECANA / MOŻNA ROZWAŻYĆ | MASCC/ISOO zaleca ją przy umiarkowanej dawce RT <50 Gy i sugeruje przy jednoczesnej radiochemioterapii. Dawkowanie z polskiej ChPL różni się od protokołów badań – patrz tabela preparatów. |
| Fotobiomodulacja (PBM) | ZALECANA, JEŚLI DOSTĘPNA | Może zmniejszać ryzyko ciężkiego zapalenia śluzówki, gdy ośrodek stosuje zwalidowany protokół i odpowiednie parametry. |
| Leczenie bólu | INDYWIDUALNE | Zespół może łączyć leki przeciwbólowe ogólne i miejscowe. Preparatów silnie znieczulających gardło nie stosuj bez instrukcji, zwłaszcza tuż przed jedzeniem, z powodu ryzyka zachłyśnięcia. |
DAWKOWANIE Benzydamina: ważne rozróżnienie dawkowania Polska ChPL produktu Tantum Verde 1,5 mg/ml: około 15 ml roztworu, stężonego lub rozcieńczonego niewielką ilością wody, płukać 20–30 sekund i wypluć; 2–3 razy na dobę. W badaniach profilaktycznych stosowano intensywniejsze schematy, zwykle 15 ml przez 2 minuty 4–8 razy na dobę, rozpoczynając przed lub od początku radioterapii. W czasie radioterapii stosuj schemat zapisany przez ośrodek; nie zwiększaj częstości samodzielnie. Roztwór Tantum Verde zawiera etanol (8% w/w) i aromat miętowy, dlatego u części pacjentów szczypie. [3,9–11]
Suchość w ustach oznacza zmniejszenie ilości lub zmianę jakości śliny. Może współistnieć z gęstą, „ciągnącą się” wydzieliną. Te dwa problemy wymagają nieco innego postępowania. 4,12
NA RECEPTĘ Leki pobudzające wydzielanie śliny Pilokarpina doustna może pomóc, gdy zachowana jest resztkowa funkcja ślinianek. Typowy schemat w wytycznych to 5 mg 3 razy na dobę, maksymalnie 30 mg/dobę; pełny efekt może wymagać kilku tygodni. Dostępność doustnej postaci pilokarpiny w Polsce jest ograniczona i często wymaga receptury aptecznej lub importu. Lek wymaga kwalifikacji ze względu na działania cholinergiczne, m.in. pocenie, częstsze oddawanie moczu, dolegliwości żołądkowo-jelitowe i możliwość skurczu oskrzeli. 4
W lokalnym protokole WWCOIT nystatynę stosuje się profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi, bez wyjątku. Pojawienie się białego nalotu, nasilonego pieczenia lub bólu przy połykaniu należy mimo profilaktyki zgłosić zespołowi; może być potrzebna ponowna ocena i zmiana leczenia.
U wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi, bez wyjątku: nystatyna 100 000 j.m./ml, 1 ml 4 razy na dobę. Zawiesinę należy trzymać w ustach możliwie długo, a następnie połknąć. Nie jest to zalecenie uniwersalne dla pacjentów leczonych w innych ośrodkach. Preparat zawiera sacharozę, dlatego regularna higiena i stosowanie fluoru są szczególnie ważne. Nystatyna doustna nie służy do leczenia grzybicy układowej. 13
Jeżeli ból utrudnia picie, jedzenie, sen lub przyjmowanie leków, potrzebny jest uporządkowany schemat analgezji. Nie czekaj, aż przestaniesz jeść. Zespół może modyfikować leki ogólne, stosować preparaty miejscowe oraz wdrożyć leczenie zakażenia lub żywienie dojelitowe, jeśli przyjmowanie doustne staje się niewystarczające.
Niedożywienie i utrata masy mięśniowej zwiększają ryzyko gorszej tolerancji leczenia. Najnowsze wytyczne ASPEN dla dorosłych z nowotworami głowy i szyi zalecają co najmniej 30 kcal/kg masy ciała na dobę oraz 1,2–1,5 g białka/kg/dobę, z indywidualnym dostosowaniem do stanu klinicznego. Podczas radioterapii zalecany jest co najmniej cotygodniowy kontakt z dietetykiem, a po leczeniu – regularna kontrola przez pierwsze tygodnie. 5
WSPARCIE ŻYWIENIOWE Kiedy rozważa się żywienie przez zgłębnik lub gastrostomię? Gdy mimo leczenia bólu i wsparcia dietetycznego nie udaje się pokryć potrzeb doustnie, należy wcześnie rozważyć żywienie dojelitowe. Rodzaj dostępu – zgłębnik nosowo-żołądkowy czy gastrostomia – zależy od przewidywanego czasu wsparcia, anatomii, bezpieczeństwa połykania i preferencji pacjenta. Jeżeli połykanie jest bezpieczne, warto utrzymywać choć część przyjmowania doustnego i wykonywać indywidualnie dobrane ćwiczenia, aby ograniczać utratę funkcji. 5,14
| Preparat | Wartość w 1 opakowaniu | Przykładowe stosowanie |
|---|---|---|
| Nutridrink Protein 125 ml | 300 kcal i 18 g białka | Producent podaje 2 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako wsparcie. Rzeczywistą liczbę porcji dobiera się do jadłospisu i tolerancji. |
| Fresubin 2 kcal DRINK 200 ml | 400 kcal i 20 g białka | Żywienie uzupełniające: 1–2 butelki/dobę. Jako jedyne źródło żywienia 4–5 butelek/dobę tylko w ustalonym planie. Pić powoli; po otwarciu przechowywać w lodówce do 24 h. |
Przykłady nazw handlowych nie oznaczają reklamy ani przewagi nad odpowiednikami. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego stosuje się jako element planu żywieniowego.
Radioterapia może wpływać na mięśnie języka, gardła i żucia. Wczesna ocena logopedy lub fizjoterapeuty zajmującego się połykaniem pomaga dobrać ćwiczenia do lokalizacji guza, planu leczenia i bezpieczeństwa połykania. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw ćwiczeń odpowiedni dla wszystkich. 5,14
BEZPIECZEŃSTWO Nie znieczulaj gardła przed posiłkiem bez instrukcji Lidokaina i inne preparaty miejscowo znieczulające mogą krótkotrwale zmniejszyć ból, ale osłabiają czucie. Jeżeli obejmą gardło, mogą zwiększyć ryzyko zachłyśnięcia. Stosuj je dokładnie tak, jak zapisano, i zachowaj zalecony odstęp od jedzenia.
Ostry odczyn w jamie ustnej może utrzymywać się i przejściowo nasilać po ostatniej frakcji. Kontynuuj łagodne płukanie, fluor, nawilżanie, żywienie i leczenie bólu. Wizyta stomatologiczna powinna odbyć się, gdy tylko stan ogólny i błona śluzowa na to pozwalają; kolejne kontrole ustala się na podstawie ryzyka, często 2–4 razy w roku. 4,6
Po napromienianiu szczęki lub żuchwy gojenie kości może być gorsze. Ryzyko osteoradionekrozy jest szczególnie istotne w obszarach, które otrzymały około 50 Gy lub więcej, i może utrzymywać się przez całe życie. Dlatego każdy stomatolog powinien otrzymać podsumowanie radioterapii, najlepiej z informacją o dawce w planowanym miejscu zabiegu. 7,15
NA PRZYSZŁOŚĆ — zachowaj dokument zawierający:
Skorzystaj z jednego schematu pilnej pomocy poniżej.
Sposób stosowania sprawdzono 7 sierpnia 2026 r. w oficjalnych drukach informacyjnych lub instrukcjach producentów. Nazwy handlowe są przykładami, a schemat przekazany przez ośrodek ma pierwszeństwo.
| Preparat / cel | Dawkowanie lub sposób użycia | Najważniejsze uwagi |
|---|---|---|
| Płukanka domowa – oczyszczanie i komfort | 1/4 łyżeczki sody + 1/8 łyżeczki soli w 240–250 ml letniej wody. Płukać około 30 s, wypluć, 4–6 razy/dobę; przy nasilonych objawach do co około 2 h. Świeża porcja codziennie. | Nie połykać. Jeśli sól szczypie, użyć samej sody. To łagodna pielęgnacja, a nie lek przeciwgrzybiczy ani przeciwbólowy. |
| Tantum Verde 1,5 mg/ml – benzydamina | Według polskiej ChPL: około 15 ml, roztwór stężony lub rozcieńczony niewielką ilością wody; płukać 20–30 s i wypluć; 2–3 razy/dobę. | W protokołach onkologicznych mogą obowiązywać częstsze płukania. Zawiera etanol 8% w/w i aromat miętowy; może piec. Nie zwiększać dawki samodzielnie. |
| FOMUKAL – suchość i zapalenie śluzówki | Wymieszać 15 ml roztworu A i 15 ml B; zużyć od razu. Płukać przez 1 min połową roztworu i wypluć, następnie powtórzyć drugą połową. Stosować 4–10 razy/dobę, co najmniej 15 min po jedzeniu lub piciu. | Do kserostomii oraz wspomagania zapobiegania i terapii zapalenia śluzówki po RT/CHT. Nie połykać. Po otwarciu stosować maks. 15 dni. |
| SEPTOSAN fix – stany zapalne jamy ustnej i gardła | 1 saszetkę zalać 100–120 ml wrzącej wody; naparzać pod przykryciem ok. 15 min. Świeżym naparem płukać jamę ustną i gardło 1–5 razy/dobę; wypluć. | Dla dorosłych; nie połykać i nie stosować dłużej niż tydzień. Nie używać przy uczuleniu na mentol lub rośliny jasnotowate. |
| elmex DURAPHAT 5000 – pasta 5000 ppm fluoru | Nałożyć około 2 cm pasty. Myć zęby pionowymi ruchami od dziąseł do końca zębów 3 razy/dobę po posiłkach przez około 3 minuty; wypluć nadmiar. | Profilaktyka próchnicy u osób >16 lat z dużym ryzykiem próchnicy. Nie połykać; stosować zgodnie z planem stomatologicznym. |
| GUM HYDRAL Spray – nawilżanie w dzień | Rozpylać bezpośrednio do ust kilka razy dziennie i powtarzać w razie potrzeby; nie płukać. | Bez alkoholu i SLS, ale ma łagodny aromat mięty – przerwać, jeśli nasila pieczenie. |
| GUM HYDRAL Żel – nawilżanie nocne | Nałożyć 1–2 cm żelu na dziąsła i język co najmniej 5 razy/dobę, szczególnie przed snem i w nocy; stosować według potrzeby. | Gęstsza konsystencja bywa wygodniejsza na noc. Bez alkoholu i SLS; aromat miętowy może być drażniący u części pacjentów. |
| Preparat / cel | Dawkowanie lub sposób użycia | Najważniejsze uwagi |
|---|---|---|
| Nystatyna Teva 100 000 j.m./ml – profilaktyka WWCOIT | Dorośli: 1 ml 4 razy/dobę; zawiesinę trzymać w ustach możliwie długo, następnie połknąć. | W lokalnym protokole WWCOIT stosowana profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi, bez wyjątku; zgodnie z receptą. Zawiera sacharozę i nie leczy grzybicy układowej. |
| ACC 200 mg – gęsta, lepka wydzielina | Dorośli i młodzież >14 lat: 1 tabletka musująca 2–3 razy/dobę (400–600 mg/dobę), po posiłku, rozpuszczona w 1/2 szklanki wody. Ostatnia dawka co najmniej 4 h przed snem. | Zastosowanie na wydzielinę po RT jest poza wskazaniem polskiej ChPL. Bez zalecenia nie dłużej niż 4–5 dni. Nie stosować na samą suchość; ostrożność m.in. w astmie i chorobie wrzodowej. |
| Nutridrink Protein 125 ml – żywienie uzupełniające | 1 butelka: 300 kcal i 18 g białka. Producent podaje 2 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako wsparcie. | Pić powoli, najlepiej schłodzone, w małych porcjach. Liczbę opakowań dobiera się do potrzeb i zwykłego jedzenia. Po porcji wypłukać usta. |
| Fresubin 2 kcal DRINK 200 ml – żywienie uzupełniające | 1 butelka: 400 kcal i 20 g białka. Uzupełniająco 1–2 butelki/dobę; całkowicie 4–5/dobę wyłącznie w ustalonym planie. | Pić powoli; najlepiej schłodzone. Po otwarciu przechowywać w lodówce do 24 h. Zapewnić oddzielnie odpowiednią podaż płynów. |
NIE RUTYNOWO Nie stosuj bez osobnego wskazania chlorheksydyny w celu zapobiegania popromiennemu zapaleniu błony śluzowej; płynów z alkoholem, nadtlenkiem wodoru lub silnymi olejkami eterycznymi; sukralfatu na popromienne mucositis; Caphosolu jako obowiązkowego standardu – dane są sprzeczne; antybiotyków lub dodatkowych leków przeciwgrzybiczych poza lokalnym protokołem; suplementów, glutaminy lub miodu jako zamiennika podstawowej higieny i leczenia bólu.
| Informacja | Miejsce na wpis |
|---|---|
| Telefon do ośrodka radioterapii | |
| Telefon do stomatologa / chirurga szczękowego | |
| Dietetyk / logopeda | |
| Moja pasta / żel z fluorem | |
| Mój schemat benzydaminy | |
| Mój plan przeciwbólowy | |
| Masa ciała przed leczeniem |
Publikacje naukowe są indeksowane w PubMed, a dawkowanie polskich produktów oparto na aktualnych Charakterystykach Produktów Leczniczych lub oficjalnych informacjach producentów. Dostęp do źródeł: 7 sierpnia 2026 r.
1. Elad S, Cheng KKF, Lalla RV, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423–4431. PubMed DOI
2. Hong CHL, Gueiros LA, Fulton JS, et al. Systematic review of basic oral care for the management of oral mucositis in cancer patients and clinical practice guidelines. Support Care Cancer. 2019;27:3949–3967. PubMed DOI
3. Ariyawardana A, Cheng KKF, Kandwal A, et al. Systematic review of anti-inflammatory agents for oral mucositis and clinical practice guidelines. Support Care Cancer. 2019;27:3985–3995. PubMed DOI
4. Hong C, et al. MASCC/ISOO Clinical Practice Statement: management of salivary gland hypofunction and xerostomia in cancer patients. Support Care Cancer. 2024;32:548. PubMed DOI
5. Kiss N, et al. Guidelines for nutrition in adults with head and neck cancer: The American Society for Parenteral and Enteral Nutrition. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2026;50(3):274–338. PubMed DOI
6. Faculty of Dental Surgery, Royal College of Surgeons of England. The Oral & Dental Management of Patients Before, During and After Cancer Therapy. 2025. PDF
7. Peterson DE, Koyfman SA, Yarom N, et al. Prevention and Management of Osteoradionecrosis in Patients With Head and Neck Cancer Treated With Radiation Therapy: ISOO-MASCC-ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2024;42(16):1975–1996. PubMed DOI
8. Mercadante V, Al Hamad A, Lodi G, et al. Salivary Gland Hypofunction and/or Xerostomia Induced by Nonsurgical Cancer Therapies: ISOO/MASCC/ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2021;39:2825–2843. PubMed DOI
9. Epstein JB, Silverman S Jr, Paggiarino DA, et al. Benzydamine HCl for prophylaxis of radiation-induced oral mucositis: results from a multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Cancer. 2001;92:875–885. PubMed
10. Bossi P, et al. Phase IV study of benzydamine mouthwash for prevention of oral mucositis in patients with head and neck cancer. 2024. PubMed
11. Tantum Verde 1,5 mg/ml, roztwór do płukania jamy ustnej i gardła – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL
12. Mercadante V, Smith DK, Abdalla-Aslan R, et al. A systematic review of salivary gland hypofunction and/or xerostomia induced by non-surgical cancer therapies: prevention strategies. Support Care Cancer. 2025;33:87. PubMed DOI
13. Nystatyna Teva, granulat do sporządzania zawiesiny – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL
14. Baudelet M, et al. Prophylactic swallowing therapy during head-and-neck cancer radiotherapy: PRESTO trial. Dysphagia. 2024;39:267–281. PubMed
15. Saunders D, et al. Clinical Insights: Prevention and Management of Osteoradionecrosis. JCO Oncol Pract. 2024;20:1571–1574. PubMed DOI
16. elmex DURAPHAT 1,1% w/w, pasta 5000 ppm fluoru – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL
17. ACC 200 mg, tabletki musujące – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL
18. GUM HYDRAL Spray i Żel – instrukcje producenta dla rynku polskiego. Spray Żel
19. Nutridrink Protein – oficjalna informacja Nutricia Polska. Produkt
20. Fresubin 2 kcal DRINK – oznakowanie produktu Fresenius Kabi Polska. PDF
21. Kiprian D, Kapała A, Skoczylas J, et al. Ocalić uśmiech. Profilaktyka i zwalczanie powikłań leczenia onkologicznego dotyczących jamy ustnej. PZWL; Warszawa 2016/2017. Materiał źródłowy przekazany przez autora strony.
22. FOMUKAL — instrukcja używania producenta.
23. SEPTOSAN fix — Charakterystyka Produktu Leczniczego.
Czy ta sekcja pomogła?
Czy ta sekcja pomogła?