# Radioterapia — pełny poradnik dla pacjentów > Kanoniczna wersja: https://radioonkolog.pl/info/ > Język: polski (pl-PL). Autor i recenzent merytoryczny: dr n. med. Konrad Stawiski, specjalista radioterapii onkologicznej. > Ostatnia aktualizacja i przegląd merytoryczny: 2026-08-07. Materiał edukacyjny nie zastępuje indywidualnych zaleceń zespołu prowadzącego. Instrukcje przekazane pacjentowi przez ośrodek mają pierwszeństwo. W stanie bezpośredniego zagrożenia życia należy dzwonić pod 112 lub 999. ## Jak korzystać z treści Najpierw ustal napromienianą okolicę. Nie należy przenosić zaleceń regionalnych na inne rozpoznania — np. dieta i profilaktyka dla głowy i szyi nie są automatycznie właściwe dla radioterapii OUN albo prostaty. # Radioterapia Informacje przed leczeniem i w jego trakcie Wybierz na sylwetce napromienianą okolicę. Zobaczysz przygotowanie, pielęgnację, żywienie i objawy alarmowe dotyczące właśnie tej części leczenia. Od czego zacząć? Wskaż znacznik przy odpowiedniej części ciała. Zalecenia otworzą się w osobnym oknie. Aktualizacja merytoryczna materiałów źródłowych: 6 sierpnia 2026 r. Wersja strony: 7 sierpnia 2026 r. ## Wybierz obszar na sylwetce ## Przygotuj wizytę wcześniej Aby przyspieszyć przebieg wizyty chętnych pacjentów zapraszam do wypełnienia ankiety dotyczącej objawów i przesłania dokumentacji pod adresem otwórz ankietę i prześlij dokumentację . https://notatnikmedyczny.pl/przed-wizyta/dm0s3C_qDonXR_CPmCClKjQ3YJbHwAFJdEg0umhtX1A ## Inna okolica / zalecenia ogólne Podstawowe zasady pielęgnacji, żywienia i bezpieczeństwa podczas radioterapii. ### Przed każdą sesją - Stosuj dokładnie instrukcję dotyczącą jedzenia, picia, leków, pęcherza i jelit. - Nie ścieraj znaczników na skórze i nie poprawiaj ich samodzielnie. - Przychodź w podobnym stanie przygotowania. ### Skóra - Myj letnią wodą i łagodnym bezzapachowym syndetem; osuszaj bez pocierania. - Od pierwszego dnia nakładaj cienką warstwę emolientu 2-3 razy dziennie. - Unikaj tarcia, plastrów, perfum, alkoholu, peelingów, talku, lodu, termoforu, sauny i solarium. ### Jedzenie i płyny - Jedz 5-6 mniejszych posiłków i dodawaj źródło białka do każdego z nich. - Waż się 1-2 razy w tygodniu i wcześnie zgłaszaj spadek masy. - Nie rozpoczynaj głodówki, diety ketogenicznej ani wysokich dawek suplementów bez uzgodnienia. ### Zgłoś tego samego dnia - Gorączkę co najmniej 38,0°C, brak możliwości picia lub połykania leków. - Duszność, krwawienie, szybko narastający ból lub gwałtowne osłabienie. - Mokrą/otwartą skórę, ropną wydzielinę, pęcherze, samoistne krwawienie lub czarną/szarą tkankę. ## OUN / mózg Maska, leki przeciwobrzękowe i przeciwpadaczkowe, nudności, steroidy oraz skóra głowy. ### Najważniejsze Maska termoplastyczna stabilizuje pozycję, ale nie blokuje oddychania. Leki przeciwobrzękowe, przeciwpadaczkowe i przeciwwymiotne przyjmuj dokładnie według rozpiski - nie zmieniaj dawek samodzielnie. ### Nudności i apetyt - Jedz małe porcje co 2-3 godziny; wybieraj potrawy chłodne lub letnie i o słabym zapachu. - W każdym posiłku uwzględnij białko. - Przy hiperglikemii po steroidach zespół może dobrać preparat odżywczy o niższym indeksie glikemicznym. ### Steroidy - Jedz o regularnych porach, ogranicz słodzone napoje i duże porcje słodyczy. - Nie dosalaj automatycznie potraw. - Kontroluj glikemię, jeśli tak zalecono. Nie stosuj rutynowo głodówki ani diety ketogenicznej. ### Skóra głowy - Myj letnią wodą i łagodnym, bezzapachowym szamponem; osuszaj bez pocierania. - Nie farbuj ani nie rozjaśniaj włosów; unikaj gorącego nawiewu suszarki. - Emolient stosuj cienko tylko na nieuszkodzoną skórę, jeśli zespół nie zaleci inaczej. ### Pilna ocena - Tego samego dnia: powtarzające się wymioty, brak możliwości picia lub leków, gorączka, narastający ból głowy, dezorientacja lub nadmierna senność. - Natychmiast: pierwszy lub przedłużający się napad drgawkowy, utrata przytomności, nagłe osłabienie kończyny, zaburzenia mowy albo widzenia. ## Głowa i szyja Stomatolog, jama ustna, śluzówka, suchość, połykanie, żywienie i ochrona kości szczęk. ### Przed pierwszą frakcją - Umów ocenę stomatologiczną możliwie wcześnie; stomatolog powinien znać obszar i datę radioterapii. - Jeśli ekstrakcja jest konieczna, idealnie pozostawia się 14-21 dni na gojenie, ale nie opóźnia się pilnej radioterapii wyłącznie dla idealnego odstępu. - Ustal plan fluoryzacji; przy istotnej dawce często stosuje się pastę 5000 ppm lub nakładki. ### Codzienna higiena - Myj zęby rano i wieczorem przez 2-3 minuty miękką szczoteczką; przy pieczeniu wybierz pastę bez SLS. - Po posiłkach delikatnie płucz usta; protezy wyjmuj na noc i nie zakładaj na owrzodzenia. - Nie odstawiaj całkowicie szczotkowania z powodu bólu - zmień szczoteczkę/pastę i zgłoś problem. ### Płukanka i suchość Płukanka: 1/4 łyżeczki sody + 1/8 łyżeczki soli w 240-250 ml letniej, przegotowanej wody. Płucz 30 sekund i wypluj 4-6 razy dziennie; przygotuj świeżą porcję codziennie. Popijaj wodę, używaj nawilżacza i preparatu zastępującego ślinę. Unikaj alkoholu, wody utlenionej, bardzo kwaśnych i intensywnie miętowych preparatów. ### Żywienie i połykanie - Cel orientacyjny: co najmniej 30 kcal/kg/dobę i 1,2-1,5 g białka/kg/dobę - indywidualnie dostosowany. - Jedz 5-7 małych, miękkich i wilgotnych posiłków; wzbogacaj małą porcję tłuszczem lub białkiem. - Nie zmieniaj konsystencji płynów „na próbę”. Kaszel lub duszność przy piciu wymagają oceny połykania. ### Jak stosować preparaty | Preparat i zastosowanie | Sposób stosowania | | FOMUKAL Suchość jamy ustnej oraz wspomaganie zapobiegania i leczenia zapalenia śluzówki po radioterapii lub chemioterapii. | Wymieszaj 15 ml roztworu A z 15 ml roztworu B i użyj od razu. Płucz przez minutę połową roztworu i wypluj; powtórz drugą połową. Stosuj 4–10 razy na dobę, co najmniej 15 minut po jedzeniu lub piciu. Nie połykaj. Po otwarciu używaj maksymalnie 15 dni. | | SEPTOSAN fix Tradycyjny lek do stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej i gardła oraz zapalenia dziąseł. | Jedną saszetkę zalej 100–120 ml wrzącej wody i naparzaj pod przykryciem około 15 minut. Świeżym naparem płucz jamę ustną i gardło 1–5 razy na dobę, następnie wypluj. Nie stosuj dłużej niż tydzień. | | elmex DURAPHAT 5000 Pasta 5000 ppm fluoru do profilaktyki próchnicy u osób powyżej 16 lat z dużym ryzykiem próchnicy. | Nałóż około 2 cm pasty. Myj zęby pionowymi ruchami od dziąseł do końca zębów 3 razy dziennie po posiłkach przez około 3 minuty. Wypluj nadmiar i nie połykaj. | | Nystatyna 100 000 j.m./ml W lokalnym protokole WWCOIT profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi, bez wyjątku. | Stosuj 1 ml 4 razy na dobę. Zawiesinę trzymaj w ustach możliwie długo, a następnie połknij. Stosuj zgodnie z receptą i instrukcją zespołu. | ### Skontaktuj się tego samego dnia Gorączka, brak możliwości picia lub połykania leków, ból uniemożliwiający jedzenie/sen, krwawienie, ropna wydzielina, szybki spadek masy, kaszel przy piciu albo ograniczanie otwierania ust. Duszność, krwotok, utrata przytomności lub niemożność przełknięcia śliny wymagają natychmiastowej pomocy. ## Hematologia / TBI / duże pola Badania krwi, zakażenia, skóra, jama ustna, żywienie i bezpieczeństwo przy immunosupresji. ### Badania, zakażenia i leki - Wykonuj morfologię i inne badania w terminach zapisanych przez zespół. - Mierz temperaturę przy dreszczach, osłabieniu lub uczuciu rozbicia. - Nie rozpoczynaj samodzielnie antybiotyku, leku przeciwgrzybiczego, probiotyku ani suplementu. - Przy głębokiej neutropenii, ciężkiej immunosupresji lub cewniku przypadkowe probiotyki mogą być niewłaściwe. ### Skóra i jama ustna - Myj skórę w polu letnią wodą i łagodnym środkiem; nawilżaj cienką warstwą emolientu. - Używaj miękkiej szczoteczki, pasty z fluorem i łagodnej płukanki soli/sody; unikaj alkoholu i wody utlenionej. - Mokra, otwarta, krwawiąca lub ropna skóra i bolesne owrzodzenia wymagają oceny. ### Jedzenie i nawodnienie - Jedz 5-6 mniejszych posiłków z białkiem; wzbogacaj małe porcje, gdy apetyt spada. - Waż się od pierwszego tygodnia i wcześnie zgłaszaj spadek masy. - Jeśli długotrwale zjadasz mniej niż połowę potrzeb, zespół powinien wcześnie rozważyć żywienie medyczne. ### Pilny kontakt - Gorączka co najmniej 38,0°C, dreszcze, duszność, krwawienie lub nowe wybroczyny. - Powtarzające się wymioty, co najmniej 4 wodniste stolce ponad zwykły rytm, brak możliwości picia/leków, bardzo mała ilość moczu lub gwałtowne pogorszenie. ## Klatka piersiowa Pierś, ściana klatki, płuca i śródpiersie: pozycja, skóra, przełyk, żywienie i objawy alarmowe. ### Planowanie Możesz być ułożony z rękami nad głową; czasem stosuje się materac próżniowy lub kontrolę oddechu. Przy napromienianiu lewej piersi może być potrzebne wstrzymanie oddechu. ### Skóra piersi i ściany klatki - Myj letnią wodą i łagodnym syndetem; nakładaj cienką warstwę emolientu 2-3 razy dziennie. - Wybierz miękki biustonosz bez fiszbin lub luźny top; ogranicz tarcie pod piersią i w pachach. - Dezodorant jest dozwolony na nieuszkodzoną skórę, jeśli nie szczypie; wybierz wersję bezzapachową i bez alkoholu. - Nie używaj pudru, mąki ziemniaczanej, plastrów, peelingów, perfum, lodu ani termoforu. ### Gdy boli przy połykaniu - Jedz 5-6 małych posiłków, gładkich, miękkich i wilgotnych. - Jedz powoli, małymi kęsami; pozostań pionowo 30-60 minut po posiłku. - Przy bólu ogranicz potrawy kwaśne, ostre, bardzo gorące, suche i twarde oraz alkohol i napoje gazowane. - Kaszel lub krztuszenie po płynach wymagają pilnej oceny połykania. Gorączka, brak możliwości połykania płynów lub leków, ból przełyku uniemożliwiający jedzenie, szybki spadek masy, mokra/ropna rana, nowa lub narastająca duszność, krwioplucie albo silny ból w klatce. Ciężka duszność, masywne krwioplucie, utrata przytomności lub nagły silny ból wymagają natychmiastowej pomocy. ## Brzuch i miednica Dieta zależna od objawów, biegunka, nawodnienie oraz powtarzalne przygotowanie pęcherza i jelit. ### Dieta zależna od objawów - Na początku zachowaj zwykłą, zbilansowaną i dobrze tolerowaną dietę. Nie ograniczaj rutynowo błonnika, chyba że wymaga tego protokół ośrodka. - Przy biegunce wybieraj łagodniejsze źródła błonnika rozpuszczalnego i czasowo ogranicz tylko produkty nasilające objawy. - Po wodnistym stolcu stosuj doustny płyn nawadniający zgodnie z etykietą i ograniczeniami płynów. - Laktozę ograniczaj tylko wtedy, gdy wyraźnie nasila gazy lub biegunkę. ### Pęcherz i jelita - Instrukcja ośrodka ma pierwszeństwo i musi być odtwarzana tak samo przy CT i każdej frakcji. - Prostata: pęcherz powinien być komfortowo wypełniony zgodnie z protokołem 700 ml wody i 45–60 minut oczekiwania. - Rak pęcherza: leczenie odbywa się na całkowicie pustym pęcherzu — oddaj mocz bezpośrednio przed CT i każdą frakcją. - Od tygodnia przed planowaniem dąż do regularnego wypróżnienia i stosuj zalecone przygotowanie jelit. ### Protokół prostaty w WWCOIT - tylko jeśli został zalecony ### W domu Usiądź na sedesie na 15-20 minut i spróbuj opróżnić jelita oraz oddać gazy. ### Przyjedź wcześniej Zabierz co najmniej 2 butelki po 700 ml. Około godzinę przed terminem opróżnij pęcherz. ### Wypij 700 ml Gdy technik o to poprosi, wypij niegazowaną wodę i nie oddawaj moczu. ### Odczekaj Po 45-60 minutach zostanie wykonane badanie lub napromienianie. Silne parcie zgłoś technikowi. ### Protokół raka pęcherza w WWCOIT ### Całkowicie pusty pęcherz Oddaj mocz bezpośrednio przed tomografią planistyczną i bezpośrednio przed każdą frakcją. Nie wypijaj 700 ml wody w celu wypełnienia pęcherza, chyba że zespół wyraźnie zmieni instrukcję. Zgłoś technikowi, że leczenie dotyczy raka pęcherza. ### Skorzystaj z toalety Bezpośrednio przed badaniem lub frakcją całkowicie opróżnij pęcherz. ### Zgłoś gotowość Po oddaniu moczu wróć do technika. Nie pij wody w celu napełnienia pęcherza. ### Powtarzaj Tak samo przygotuj się przed każdą kolejną frakcją. Co najmniej 4 wodniste stolce ponad zwykły rytm, krew w stolcu, silny ból brzucha, gorączka, wymioty ponad 24 godziny, bardzo mała ilość moczu, zawroty głowy przy wstawaniu lub brak możliwości picia przez około 12 godzin. ## Radioterapia krok po kroku ### Czym jest radioterapia? Radioterapia - obok chirurgii i leczenia systemowego (chemioterapii i immunoterapii) - jest jednym z filarów leczenia onkologicznego, czasem nazywanym „operacją bez rozcinania”. Badania obrazowe pomagają określić obszar leczenia, a wiązki promieniowania są kierowane tak, aby zniszczyć komórki nowotworowe, które gorzej naprawiają swój materiał genetyczny, i możliwie oszczędzić zdrowe tkanki. Jest to teleradioterapia. Radioterapia jest rozwijana od ponad 100 lat i zgodnie z wytycznymi może być potrzebna na pewnym etapie leczenia około połowie pacjentów onkologicznych. Nowoczesne techniki - m.in. radiochirurgia, radioterapia stereotaktyczna i brachyterapia - zwiększają precyzję i skuteczność. Radioterapię można łączyć z chemioterapią lub immunoterapią. ### Konsylium i telefon z terminem badań Po wizycie przypadek jest omawiany na konsylium radioterapeutycznym. Sekretariat telefonicznie poda terminy badań do planowania. Jeśli nikt nie zadzwoni w ciągu tygodnia, zadzwoń: 42 689 55 28 . ### Badania i ułożenie w pozycji leczenia W Zakładzie Teleradioterapii wykonuje się CT, a czasem dodatkowo MR lub PET-CT. Jeżeli potrzebna jest maska termoplastyczna, najpierw dopasowuje się ją do pacjenta, a CT planistyczną wykonuje się już w tej masce. Podczas CT mogą być też użyte materac próżniowy, ułożenie rąk nad głową lub kontrola oddechu. Drobne tatuaże pozycjonujące pomagają odtworzyć przy każdej frakcji tę samą pozycję oraz przekazany sposób przygotowania. Przy kontraście obowiązuje instrukcja dotycząca bycia na czczo i aktualnego wyniku kreatyniny. CT planistyczna zwykle nie ma opisu diagnostycznego; PET-CT otrzymuje opis. ### Plan i kontrola jakości Lekarz zaznacza obszary leczenia i narządy krytyczne, fizyk medyczny projektuje układ wiązek oraz rozkład dawki, a lekarz sprawdza bezpieczeństwo planu. Przygotowanie planu wymaga minimum tygodnia i zwykle trwa około 1–2 tygodni. ### Frakcje radioterapii Jedno podanie dawki to frakcja. Dawka i liczba frakcji są ustalane indywidualnie, a wstępna propozycja może zmienić się po planowaniu. Leczenie może obejmować jedną lub kilka frakcji, 1–2 tygodnie albo około 7 tygodni; zwykle odbywa się od poniedziałku do piątku lub np. co drugi dzień. ### Ambulatoryjnie Codzienny dojazd, zwykle około 30 minut na wizytę; kontrola lekarska co najmniej raz w tygodniu. ### Hostelowo Hotel opłacany przez szpital i bezpłatny transport. NFZ nie refunduje wyżywienia. ### Oddziałowo Pobyt w Oddziale Brachyterapii i Onkologii Ogólnej dla pacjentów wymagających codziennej opieki. Pielęgniarka Oddziałowa: 42 689 55 04 . Przed radioterapią, w jej trakcie lub po zakończeniu mogą być podawane dodatkowe leki, chemioterapia albo immunoterapia. Szczegółowy przebieg jest wyjaśniany indywidualnie. ### Termin rozpoczęcia leczenia ambulatoryjnego Gdy plan leczenia jest gotowy — co wymaga minimum 1 tygodnia od CT planistycznej — termin rozpoczęcia radioterapii w trybie ambulatoryjnym można wyznaczyć, dzwoniąc pod 42 689 55 54 . ## Badania, wizyty i leki ### Badania krwi Jeżeli nie ustalono inaczej: Laboratorium, ul. Paderewskiego 2, pon.-pt. 6:30-16:30. Wyników nie trzeba odbierać - są widoczne w systemie. ### Kontrola od 9:00 Gabinet nr 22 w Zakładzie Teleradioterapii, obok sekretariatu i aparatów. Nie trzeba się wcześniej zapisywać. Na kontrolach ustalane są zalecenia dotyczące diety, pielęgnacji, chemioterapii, hormonoterapii i innych elementów leczenia. Zlecenia leków doustnych (np. temozolomid, kapecytabina, enzalutamid, apalutamid, darolutamid) mogą być wydawane podczas tych wizyt. Leczenie dożylne jest prowadzone wspólnie z onkologiem klinicznym. Pokój lekarski Oddziału Brachyterapii i Onkologii Ogólnej: 42 689 55 03 . Sekretariat: 42 689 55 01 . ## Objawy wymagające kontaktu tego samego dnia Duszność, krwotok, utrata przytomności lub niemożność przełknięcia śliny wymagają natychmiastowej pomocy ratunkowej. ## Dieta, higiena i profilaktyka Tu znajduje się pełna treść zaleceń. Wybór okolicy na sylwetce pokazuje najpierw informacje dopasowane do obszaru leczenia; poniższe działy pozwalają sprawdzić każdy temat dokładniej. ### Skóra podczas radioterapii - pełny poradnik Codzienne mycie, emolienty, profilaktyka odczynu, preparaty dostępne w Polsce, stopnie nasilenia, mity i postępowanie po leczeniu. ### Najważniejsze zalecenia w 60 sekund ### 1. Czym jest ostry odczyn popromienny skóry? Promieniowanie jonizujące uszkadza nie tylko komórki nowotworowe, lecz także szybko odnawiające się komórki naskórka znajdujące się w polu leczenia. Skóra może stać się bardziej sucha, zaczerwieniona lub ciemniejsza, swędząca, piekąca i bolesna. Przy silniejszym odczynie może dojść do wilgotnego złuszczania, czyli przerwania ciągłości naskórka i sączenia. Pierwsze zmiany zwykle pojawiają się po 1-2 tygodniach radioterapii. Reakcja może jeszcze nasilać się po ostatniej frakcji, a następnie najczęściej goi się w ciągu 4-6 tygodni od zakończenia leczenia.[3,9] #### Kto ma większe ryzyko silnego odczynu? Ryzyko zależy od leczonej okolicy, dawki na skórę i cech pacjenta. Szczególnie uważnej profilaktyki wymagają między innymi: - napromienianie piersi lub ściany klatki piersiowej, głowy i szyi, krocza albo zmian skórnych; - fałdy skóry - pod piersią, w pachach, na szyi, w pachwinach i w okolicy pośladkowej; - stosowanie bolusa, elektronów, duże pole leczenia lub ponowne napromienianie; - jednoczesna chemioterapia lub inne leki uwrażliwiające na promieniowanie; - wyższy BMI, cukrzyca, niedokrwistość, niedożywienie, palenie tytoniu, immunosupresja; - wcześniejsza operacja, blizna albo radioterapia tej samej okolicy. Samo wystąpienie odczynu nie oznacza błędu w leczeniu ani nie pozwala ocenić skuteczności radioterapii. ### 2. Codzienna pielęgnacja od pierwszego dnia #### Mycie - Myj pole leczenia codziennie letnią wodą i łagodnym, bezzapachowym preparatem myjącym o pH zbliżonym do skóry - najlepiej syndetem, emulsją albo olejkiem myjącym. - Rozprowadzaj preparat dłonią. Nie używaj szorstkiej gąbki, szczotki, rękawicy peelingującej ani mocnego strumienia wody. - Osuszaj skórę przez delikatne przykładanie czystego, miękkiego ręcznika. Ręcznik papierowy nie jest konieczny; najważniejsze jest niepocieranie. - Nie próbuj ścierać znaczników używanych przez ośrodek. Jeśli linie bledną, zgłoś to personelowi zamiast poprawiać je samodzielnie. - Delikatne mycie pozostaje ważne także przy wilgotnym złuszczaniu, ale otwartą skórę pielęgnuj według planu leczenia rany. Codzienne mycie letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem jest obecnie zalecane; dawny zakaz mycia nie znajduje poparcia w aktualnych wytycznych.[3,9] #### Nawilżanie - Zacznij od pierwszego dnia radioterapii, zanim pojawi się rumień. - Nakładaj cienką warstwę bezzapachowego i bezalkoholowego emolientu 2-3 razy dziennie, bez intensywnego wcierania. - Najprościej stosować krem po sesji i wieczorem. Cienka, całkowicie wchłonięta warstwa przed radioterapią jest zwykle dopuszczalna; nie nakładaj grubej, widocznej warstwy tuż przed wejściem na aparat. - Nie stosuj zwykłego emolientu bezpośrednio na mokrą, sączącą lub otwartą ranę, chyba że taki jest plan zespołu leczenia ran. Nie wykazano, aby jedna marka emolientu była najlepsza. Liczą się łagodny skład, brak zapachu i alkoholu, dobra tolerancja oraz regularność stosowania.[3,9] #### Czego unikać w polu napromieniania - pocierania, drapania i ciasnej odzieży; wybieraj miękkie, luźne i przewiewne materiały; - zwykłych plastrów i taśm klejących, biżuterii oraz szwów odzieży uciskających pole leczenia; - perfum, wód kolońskich, produktów z alkoholem, kwasami AHA, peelingów, retinoidów, talku i zasypek; - termoforów, lodu, gorących lub zimnych okładów, sauny, solarium i suszarki ustawionej na gorący nawiew; - golenia żyletką, wosku, depilatorów i kremów depilacyjnych; przy nieuszkodzonej skórze wybierz maszynkę elektryczną; - bezpośredniego słońca i wiatru. W trakcie leczenia najpewniejszą ochroną pola jest luźne ubranie. #### Dezodorant, prysznic i basen Dezodorant lub antyperspirant można stosować na nieuszkodzoną skórę, jeżeli nie powoduje szczypania. Najlepiej wybrać preparat bezzapachowy i bez alkoholu. Meta-analiza badań u chorych napromienianych na pierś nie wykazała wzrostu ryzyka odczynu, świądu ani bólu.[3,8] Prysznic jest dozwolony. W sprawie basenu nie ma mocnych danych: część ośrodków pozwala pływać, jeżeli skóra pozostaje całkowicie ciągła, a po wyjściu pacjent spłukuje chlor lub sól. Przy pęknięciach, sączeniu albo opatrunku zrezygnuj z basenu. #### Dodatkowe wskazówki zależne od okolicy | Okolica | Praktyczne wskazówki | | Pierś / ściana klatki | Miękki biustonosz bez fiszbin albo luźny top. Ogranicz tarcie w fałdzie podpiersiowym i pachowym; nie używaj pudru ani mąki ziemniaczanej. | | Głowa i szyja | Maszynka elektryczna zamiast żyletki. Bez płynu po goleniu, perfum i ciasnego kołnierza. Zwracaj uwagę na fałdy szyi i okolicę za uszami. | | Miednica / krocze | Po toalecie delikatnie obmyj skórę wodą, osusz przez przykładanie. Wybieraj przewiewną bieliznę; unikaj pachnących chusteczek i agresywnych płynów do higieny intymnej. | | Skóra głowy | Łagodny bezzapachowy szampon, letnia woda i delikatne osuszanie. Bez farbowania, rozjaśniania i gorącego nawiewu suszarki w trakcie odczynu. | ### 3. Profilaktyka o najlepiej udokumentowanej skuteczności #### Mometazon 0,1% - miejscowy kortykosteroid MASCC w 2026 r. zaleciło miejscowe kortykosteroidy do profilaktyki u wybranych pacjentów wysokiego ryzyka z rakiem piersi lub głowy i szyi oraz do leczenia wczesnego odczynu, dopóki skóra pozostaje ciągła. Preferowanym przykładem jest mometazon 0,1%. Stosowanie należy przerwać przy wilgotnym złuszczaniu, zakażeniu lub innych powikłaniach.[1] | Przykład w Polsce | Jak stosować bezpiecznie | | Elocom, krem 1 mg/g (mometazon 0,1%; lek na receptę) | Cienka warstwa raz na dobę zgodnie z polską ulotką, wyłącznie na skórę nieuszkodzoną i niezakażoną. W radiodermatitis jest to zastosowanie poza wskazaniami rejestracyjnymi, choć poparte wytycznymi. Nie nakładaj pod szczelny opatrunek ani na sączącą ranę. Schemat wydany przez ośrodek ma pierwszeństwo. | Orientacyjna miara dermatologiczna: 1 jednostka opuszki palca (FTU), czyli pasmo kremu od końca palca wskazującego do pierwszego zgięcia, to około 0,5 g i wystarcza na powierzchnię mniej więcej dwóch dorosłych dłoni. Dokładne pole i ilość powinny być zapisane w instrukcji ośrodka. #### Folie ochronne: Mepitel Film i Hydrofilm Najnowsze stanowisko MASCC wskazuje, że folie Mepitel Film i Hydrofilm mogą zmniejszać nasilenie odczynu i ryzyko wilgotnego złuszczania, zwłaszcza w radioterapii piersi i u wybranych pacjentów z nowotworami głowy i szyi.[2,7] - folię zakłada przeszkolony personel na nieuszkodzoną skórę, zwykle od początku leczenia; - pozostaje na skórze stale; wymaga poprawienia lub wymiany, gdy brzeg się odkleja; - pod folię nie nakłada się kremu, chyba że protokół ośrodka mówi inaczej; - jeżeli pod folią powstanie wilgotne złuszczanie, należy ją usunąć i zmienić sposób leczenia rany; - nie naklejaj samodzielnie zwykłej folii lub plastra - liczy się konkretny materiał i technika aplikacji. ### 4. Przykłady preparatów dostępnych w Polsce Poniższe nazwy są przykładami, a nie rankingiem ani reklamą. Dostępność i skład mogą się zmieniać. Wybieraj jeden łagodny preparat z danej kategorii; większa liczba produktów nie oznacza lepszego efektu. | Kategoria i przykłady | Dawkowanie / sposób użycia | Najważniejsze uwagi | | Łagodny preparat myjący Lipikar Syndet AP+, Atoderm Huile de douche, Dexeryl krem/olejek myjący | Mała ilość podczas codziennego prysznica. Rozprowadź dłonią, spłucz letnią wodą, osusz bez pocierania. | Wybieraj preparat bezzapachowy, bez zwykłego mydła i bez peelingujących drobin. Nie ma dowodu przewagi jednej marki. | | Emolient Dexeryl krem | Według instrukcji: cienka warstwa 1-2 razy dziennie; w razie potrzeby do 6 razy dziennie. W praktyce radioterapii najczęściej 2-3 aplikacje dziennie. | Na skórę czystą i nieuszkodzoną. Bez substancji zapachowych. Nie stosować na otwarte rany, błony śluzowe ani do oczu. | | Emolient Bioderma Atoderm Intensive Baume | Cienka warstwa 1-2 razy dziennie na oczyszczoną, nieuszkodzoną skórę. | Przykład bezzapachowego balsamu barierowego. Przerwij, jeśli szczypie lub nasila rumień. | | Kortykosteroid na receptę Elocom 1 mg/g krem | Cienka warstwa raz na dobę - tylko według pisemnego zalecenia ośrodka. | Tylko na skórę ciągłą, bez zakażenia. Nie na wilgotne złuszczanie, owrzodzenie ani pod szczelny opatrunek. Zastosowanie w ARD jest off-label. | | Folia profilaktyczna Mepitel Film, Hydrofilm | Zakładana przez personel od początku RT i noszona stale; poprawiana lub wymieniana, gdy traci przyczepność. | Nie nakładaj kremu pod folię. Nie stosuj samodzielnie. Najlepsze dane dotyczą piersi/ściany klatki i wybranych przypadków głowy i szyi. | | Miękki opatrunek silikonowy / piankowy Mepilex Lite lub odpowiednik | Na wilgotne złuszczanie według planu zespołu. Zmiana przed nasyceniem lub przeciekaniem, zwykle co kilka dni albo częściej przy dużym wysięku. | Nie przyklejaj zwykłej gazy bezpośrednio do rany. Dobór chłonności i mocowania zależy od ilości wysięku oraz okolicy. | | Sól fizjologiczna 0,9% NaCl | Przy wilgotnym złuszczaniu: delikatny kompres do 4 razy dziennie, następnie zalecony hydrożel lub nieprzylepny opatrunek. | Bez szorowania. Nie zastępuje oceny zakażenia. Używaj świeżego, czystego materiału zgodnie z instrukcją zespołu. | | Fotoprotekcja po wygojeniu Anthelios UVMune 400 SPF50+, Bioderma Photoderm SPF50+ lub odpowiednik | Nakładaj obficie na wygojoną, nieuszkodzoną skórę przed wyjściem; ponawiaj co około 2 godziny oraz po spoceniu, kąpieli lub wytarciu. | W trakcie ostrego odczynu i aktywnej RT preferuj osłonę ubraniem. Nie nakładaj filtra na sączącą ranę ani grubo tuż przed sesją. | ### 5. Co robić w zależności od nasilenia odczynu? | Stopień | Jak może wyglądać | Co robić | Kiedy zgłosić | | 1 | Delikatny rumień lub ściemnienie, suchość, swędzenie, złuszczanie na sucho. | Kontynuuj delikatne mycie i emolient. Steryd tylko na skórę ciągłą, jeżeli został zalecony. | Zgłoś na planowej kontroli lub wcześniej, gdy ból/świąd szybko narasta. | | 2 | Wyraźny rumień lub ciemnienie, obrzęk; ogniskowe wilgotne złuszczanie głównie w fałdach. | Nie nakładaj zwykłego kremu ani sterydu na otwarte miejsce. Potrzebny może być hydrożel i miękki opatrunek silikonowy. | Skontaktuj się z ośrodkiem tego samego dnia lub najpóźniej następnego dnia roboczego. | | 3 | Wilgotne złuszczanie poza fałdami; krwawienie przy lekkim dotyku lub otarciu; większy wysięk i ból. | Zaawansowany nieprzylepny opatrunek, kontrola bólu i zakażenia; pielęgnacja przez zespół leczenia ran. | Ocena tego samego dnia. Nie czekaj do kolejnej rutynowej wizyty. | | 4 | Martwica, głębokie owrzodzenie, samoistne krwawienie lub rozległe uszkodzenie skóry. | Pilne leczenie wielospecjalistyczne. Decyzja o dalszej RT należy do zespołu. | Pilny kontakt z ośrodkiem lub pomocą doraźną tego samego dnia. | #### Objawy alarmowe - zgłoś tego samego dnia - gorączka 38,0°C lub więcej, dreszcze albo wyraźne pogorszenie samopoczucia; - ropna wydzielina, nieprzyjemny zapach, narastające ucieplenie skóry lub szybko rozszerzający się rumień/ściemnienie; - ból wyraźnie większy niż dzień wcześniej albo niekontrolowany lekami; - samoistne krwawienie, czarna/szara tkanka, głębokie owrzodzenie; - rozległa mokra powierzchnia, duży wysięk, odklejenie opatrunku lub trudność w jego utrzymaniu. ### 6. Najczęstsze mity ### 7. Po zakończeniu radioterapii - Kontynuuj delikatne mycie i emolient do pełnego wygojenia. Odczyn często osiąga największe nasilenie kilka dni po ostatniej frakcji. - Jeżeli skóra jest otwarta lub sączy się, nie zmieniaj samodzielnie rodzaju opatrunku; często potrzebne są kontrole przez 1-2 tygodnie po zakończeniu RT. - Po wygojeniu skóra napromieniana pozostaje bardziej wrażliwa na słońce. Stosuj ubranie ochronne i szerokopasmowy SPF 50+ z ochroną UVA/UVB, ponawiany podczas dłuższej ekspozycji. - Zgłoś przewlekłą ranę, nowe owrzodzenie, postępujące twardnienie, obrzęk albo ograniczenie ruchu w napromienianej okolicy. Aktualne zalecenia sugerują kontrolę gojenia po leczeniu, szczególnie u pacjentów z odczynem wysokiego stopnia. Skóra po napromienianiu wymaga ochrony przeciwsłonecznej przez całe życie.[9] ### 8. Najczęstsze pytania Czy mogę brać prysznic codziennie? Tak. Letnia woda, łagodny bezzapachowy syndet, mycie dłonią i delikatne osuszanie są zalecane. Czy mogę posmarować skórę przed radioterapią? Tak, jeżeli jest to cienka warstwa, która całkowicie się wchłonęła, i ośrodek nie wydał innej instrukcji. Nie pozostawiaj grubej, tłustej warstwy tuż przed sesją. Czy mogę używać dezodorantu? Tak, na nieuszkodzoną skórę. Wybierz produkt bezzapachowy i bez alkoholu; odstaw, jeśli szczypie. Czy mogę stosować aloes, nagietek lub olej kokosowy? Nie są rutynowo zalecane jako lepsze od zwykłego emolientu. Mogą podrażniać lub uczulać; nie nakładaj ich na otwartą skórę ani pod folię. Kiedy przerwać steryd? Przy wilgotnym złuszczaniu, otwartej ranie, owrzodzeniu, podejrzeniu zakażenia albo zgodnie z instrukcją ośrodka. Steryd stosuje się tylko na skórę ciągłą. Czy silny odczyn oznacza, że radioterapia działa lepiej? Nie. Nasilenie odczynu zależy od dawki na skórę, leczonej okolicy, techniki i indywidualnej podatności. Nie jest miarą skuteczności przeciwnowotworowej. ### Podstawa naukowa i źródła Poradnik zaktualizowano na podstawie najnowszych stanowisk MASCC, zaleceń ESTRO, przeglądów systematycznych w PubMed, aktualnego zasobu eviQ oraz polskich ulotek i instrukcji używania produktów. Załączona broszura polska z 2022 r. była punktem wyjścia dla tematów pielęgnacyjnych, ale część zaleceń skorygowano zgodnie z nowszymi dowodami. 1. Wong HCY, Lee SF, Ryan Wolf J, et al. MASCC clinical practice statement: Prevention and management of acute radiation dermatitis using topical corticosteroids. Support Care Cancer. 2026;34(5):423. doi: 10.1007/s00520-026-10659-1. PMID: 41973254 . Źródło 2. Lee SF, Aquilano M, Wong HCY, et al. MASCC oncodermatology clinical practice statement: prevention and management of acute radiation dermatitis with Mepitel Film and Hydrofilm. Support Care Cancer. 2025;33:1163. doi: 10.1007/s00520-025-10218-0. PMID: 41331135 . Źródło 3. Forde E, van den Berghe L, Buijs M, et al. Practical recommendations for the management of radiodermatitis: on behalf of the ESTRO RTT committee. Radiat Oncol. 2025;20:46. doi: 10.1186/s13014-025-02624-9. PMID: 40158149 . Źródło 4. Behroozian T, Goldshtein D, Ryan Wolf J, et al. MASCC clinical practice guidelines for the prevention and management of acute radiation dermatitis: part 1) systematic review. EClinicalMedicine. 2023;58:101886. doi: 10.1016/j.eclinm.2023.101886. PMID: 37181415 . Źródło 5. Behroozian T, Bonomo P, Patel P, et al. MASCC clinical practice guidelines for the prevention and management of acute radiation dermatitis: international Delphi consensus-based recommendations. Lancet Oncol. 2023;24:e172-e185. doi: 10.1016/S1470-2045(23)00067-0. PMID: 36990615 . Źródło 6. Liu W, Wang L, Meng D, et al. Effectiveness of topical corticosteroids on the prevention of acute radiation dermatitis in patients with breast cancer: an updated systematic review and meta-analysis. Asia Pac J Oncol Nurs. 2024;11:100553. doi: 10.1016/j.apjon.2024.100553. PMID: 39185079 . Źródło 7. Wong HCY, Lee SF, Caini S, et al. Barrier films or dressings for the prevention of acute radiation dermatitis in breast cancer: a systematic review and network meta-analysis. Breast Cancer Res Treat. 2024;207:477-496. doi: 10.1007/s10549-024-07435-2. PMID: 39112742 . Źródło 8. Salvestrini V, Marta GN, Caini S, et al. The effect of antiperspirant and deodorant use on acute radiation dermatitis in breast cancer patients during radiotherapy: a systematic review and meta-analysis. Support Care Cancer. 2023;31:198. doi: 10.1007/s00520-023-07657-y. PMID: 36867303 . Źródło 9. Cancer Institute NSW. eviQ: Radiation-induced dermatitis. Clinical resource ID 1477, updated/reviewed 2025; accessed 6 Aug 2026. Źródło 10. Polskie Towarzystwo Terapii Wspomagającej w Onkologii. Skórne odczyny popromienne - profilaktyka i pielęgnacja. Praktyczne informacje dla pacjenta. 2022. 11. Ulotka dla pacjenta: Elocom, 1 mg/g, krem (mometazonu furoinian). Rejestr Produktów Leczniczych, Polska; wersja dostępna 6 Aug 2026. Źródło 12. Instrukcje używania i informacje producentów: Dexeryl krem, Atoderm Intensive Baume, Mepitel Film, Hydrofilm, Mepilex, Anthelios UVMune 400. Dostęp do stron polskich: 6 Aug 2026. ### Dieta zależna od okolicy i objawów - pełny poradnik Nie ma jednej „diety radioterapeutycznej”. Zalecenia zależą od obszaru leczenia, objawów i indywidualnego przygotowania do frakcji. ### Najważniejsze zasady Sześć zasad, które mają największe znaczenie Nie rozpoczynaj odchudzania, głodówki ani restrykcyjnej "diety przeciwnowotworowej" w trakcie radioterapii. Jedz 5-6 mniejszych posiłków; w każdym umieść źródło białka. Waż się 1-2 razy w tygodniu, o podobnej porze i w podobnym ubraniu. Pij regularnie. Przy biegunce lub wymiotach uzupełniaj także elektrolity. Instrukcja przygotowania pęcherza i odbytnicy z Twojego ośrodka ma pierwszeństwo przed ogólnymi poradami. Nie zaczynaj samodzielnie wysokich dawek witamin, antyoksydantów, ziół, glutaminy ani probiotyków. #### Ile energii i białka? Zapotrzebowanie zależy od masy ciała, stanu odżywienia, aktywności, rodzaju leczenia i chorób towarzyszących. Poniższe liczby są użytecznym punktem startowym z wytycznych ESPEN i ASPEN: | Sytuacja | Energia - punkt wyjścia | Białko - punkt wyjścia | | Większość dorosłych w trakcie leczenia | około 25-30 kcal/kg masy ciała/dobę | ponad 1,0 g białka/kg/dobę; jeśli możliwe do 1,5 g/kg/dobę | | Nowotwory głowy i szyi | co najmniej 30 kcal/kg/dobę | 1,2-1,5 g białka/kg/dobę | Wartości są orientacyjnym punktem wyjścia, nie automatyczną receptą. Wyliczenie zmienia się m.in. przy otyłości, obrzękach, chorobie nerek lub wątroby. [1,2] Przykład orientacyjny dla osoby ważącej 70 kg Typowy punkt wyjścia to około 1750-2100 kcal i 70-105 g białka na dobę. Przy napromienianiu głowy i szyi: co najmniej około 2100 kcal i 84-105 g białka. Wartości bywają modyfikowane, zwłaszcza przy otyłości, obrzękach lub niewydolności narządów. - Do zupy, puree, owsianki lub sosu dodaj oliwę, masło, śmietankę, ser, mleko w proszku albo preparat białkowy. - Zamiast samej herbaty wybierz napój dostarczający białka i energii: mleko/kefir bez laktozy, koktajl, zupę krem lub preparat odżywczy. - Najpierw zjadaj część białkową posiłku, a warzywa i płyny pozostaw na później, jeżeli szybko pojawia się sytość. - Przy dobrej tolerancji używaj orzechów i masła orzechowego; przy bólu jamy ustnej wybierz gładką pastę, a przy biegunce obserwuj tolerancję tłuszczu. ### Zalecenia zależnie od napromienianej lokalizacji Kliknij nazwę sekcji w wersji elektronicznej dokumentu lub przejdź kolejno przez wszystkie lokalizacje:Mózg • Głowa i szyja • Klatka / przełyk • Pierś / kości • Górny brzuch • Brzuch / miednica • Duże pola / chemioradioterapia #### 1. Mózg Samo napromienianie mózgu zwykle nie wymaga specjalnej diety. Najczęstsze problemy żywieniowe to nudności, gorszy apetyt, zmęczenie oraz działania glikokortykosteroidów. [1] - Jedz małe porcje co 2-3 godziny; przy nudnościach wybieraj potrawy chłodne lub letnie i o słabym zapachu. - W każdym posiłku umieść białko: jajko, nabiał, rybę, drób, tofu albo dobrze tolerowane rośliny strączkowe. - Przy leczeniu steroidami utrzymuj regularne pory posiłków, ogranicz słodzone napoje i duże porcje słodyczy; nie dosalaj automatycznie potraw. - Jeżeli pojawia się hiperglikemia po steroidach, wybieraj preparat odżywczy o niższym indeksie glikemicznym zamiast zwykłego słodkiego napoju odżywczego. - Nie stosuj rutynowo głodówki ani diety ketogenicznej. W neuroonkologii są one nadal strategiami badawczymi i mogą nasilać utratę masy ciała. - Nie przyjmuj bardzo wysokich dawek witamin lub antyoksydantów bez konkretnego wskazania niedoborowego. #### 2. Głowa i szyja: jama ustna, gardło, krtań, ślinianki To lokalizacja o największym ryzyku niedożywienia. Ból jamy ustnej i gardła, suchość, gęsta ślina, zmiana smaku oraz dysfagia mogą szybko ograniczyć jedzenie. Nowe wytyczne ASPEN zalecają wczesne, regularne wsparcie dietetyczne; w czasie radioterapii najlepiej co tydzień, a następnie co około 2 tygodnie przez pierwsze 6 tygodni po leczeniu. [2,8,12] - Wybieraj potrawy miękkie, wilgotne i wysokobiałkowe: owsianki, jajecznicę, omlet, puree, ryby w sosie, drobno mielone mięso, zupy krem, jogurt/skyr, budyń, twarożek, tofu. - Dodawaj sos, oliwę, masło, śmietankę, mleko w proszku lub odżywkę białkową, aby zwiększyć wartość posiłku bez zwiększania objętości. - Jedz potrawy chłodne lub letnie. Pij małymi łykami; nawilżaj kęsy sosem lub napojem, jeżeli połykanie płynów jest bezpieczne. - Przy suchości stosuj częste łyki wody, bezcukrową gumę lub pastylki, jeżeli nie ma ryzyka zachłyśnięcia. Kwaśne produkty pobudzają ślinienie, ale mogą bardzo szczypać przy zapaleniu błony śluzowej. - Jeżeli jedzenie nie pokrywa potrzeb, wcześnie włącz doustny preparat odżywczy. Gdy mimo tego spożycie pozostaje niewystarczające, zespół może zaplanować żywienie przez zgłębnik lub gastrostomię. - Przy żywieniu dojelitowym zachowuj bezpieczne doustne połykanie w zakresie ustalonym przez terapeutę połykania - pomaga to podtrzymać funkcję mięśni. - Przy bólu lub nadżerkach unikaj ostrych przypraw, alkoholu, cytrusów, octu, pomidorów, bardzo słonych produktów, suchych okruszków, chipsów, orzechów i bardzo gorących potraw. - Nie zagęszczaj ani nie rozrzedzaj płynów "na próbę". Konsystencja powinna wynikać z oceny połykania (np. według skali IDDSI). - Doustna lub dojelitowa glutamina nie jest standardem dla każdego chorego; wytyczne ASPEN 2026 dopuszczają ją jedynie jako indywidualną decyzję zespołu. Glutaminy pozajelitowej nie zaleca się. #### 3. Klatka piersiowa i śródpiersie: przełyk w polu napromieniania Zapalenie przełyku może powodować pieczenie za mostkiem, ból przy połykaniu i uczucie zatrzymywania kęsa. Celem jest maksymalna wartość odżywcza przy możliwie łagodnej konsystencji. [1,9] - Jedz 5-6 małych posiłków. Wybieraj gładkie, miękkie i wilgotne potrawy: puree, delikatne makarony, kaszki, jajka, ryby, mielone mięso w sosie, zupy krem, jogurty i preparaty odżywcze. - Jedz powoli, bierz małe kęsy i dokładnie gryź. Pozostań w pozycji siedzącej lub stojącej co najmniej 30-60 minut po posiłku. - Gdy większa objętość boli, skoncentruj energię: dodawaj oliwę, masło, śmietankę, ser, mleko w proszku lub preparat białkowy. - Jeżeli płyny są łatwiejsze od stałych pokarmów, używaj odżywczych koktajli i doustnych preparatów żywieniowych. Jeżeli płyny wywołują kaszel lub krztuszenie, potrzebna jest pilna ocena połykania. - Przy bólu ogranicz produkty kwaśne, ostre, bardzo gorące, alkohol, napoje gazowane oraz suche pieczywo, krakersy i twarde mięso. - Nie czekaj z tygodniami na włączenie wsparcia żywieniowego, gdy masa ciała spada lub posiłki stają się coraz mniejsze. #### 4. Pierś, ściana klatki, kończyny, kości i większość pól w obrębie kręgosłupa Jeżeli przewód pokarmowy nie znajduje się w polu napromieniania, zwykle nie jest potrzebna dieta eliminacyjna. Jedzenie powinno pozostać możliwie normalne, urozmaicone i dopasowane do apetytu. [1] - Utrzymuj regularne posiłki z warzywami lub owocami, produktami zbożowymi oraz źródłem białka. - Przy zmęczeniu przygotuj łatwe zestawy: skyr z bananem, jajka z pieczywem, gotową zupę wzbogaconą oliwą i mięsem/tofu, twarożek, rybę z mrożonymi warzywami. - Przy krótkotrwałych nudnościach zastosuj zasady z tabeli objawowej; nie ograniczaj diety na zapas. - Nie rozpoczynaj szybkiej redukcji masy ciała w trakcie leczenia, nawet jeżeli przed terapią planowano odchudzanie. - Nie eliminuj cukru, glutenu, nabiału ani mięsa wyłącznie z powodu radioterapii, jeżeli nie ma osobnego wskazania. #### 5. Górna część jamy brzusznej: żołądek, trzustka, wątroba, drogi żółciowe Najczęstsze problemy to nudności, szybkie uczucie sytości, wzdęcia, biegunka i gorsze trawienie tłuszczu. Mniejsze posiłki zwykle są lepiej tolerowane niż trzy duże. [1,10] - Jedz 5-7 małych porcji. Przy wczesnej sytości pij głównie między posiłkami, a nie dużą ilość w trakcie jedzenia. - Wybieraj produkty o dużej wartości w małej objętości: jajka, ryby, delikatne mięso, tofu, gęsty nabiał, pasty, puree, zupy krem, preparaty odżywcze. - Tłuszczu nie trzeba profilaktycznie eliminować. Zmniejsz go tylko wtedy, gdy wyraźnie nasila ból, nudności lub tłuste stolce. - Zgłoś jasne, tłuste, trudne do spłukania stolce, utratę masy mimo jedzenia lub nasilone wzdęcia - mogą wskazywać na niewydolność trzustki wymagającą enzymów. - Przy chorobie wątroby unikaj alkoholu i niesprawdzonych mieszanek "detoksykujących". - Przy nudnościach ogranicz smażenie, intensywne zapachy i bardzo tłuste potrawy. - Nie stosuj samodzielnie enzymów trzustkowych lub preparatów ziołowych zamiast oceny przyczyny objawów. #### 6. Brzuch i miednica: prostata, pęcherz, szyjka i trzon macicy, odbytnica, kanał odbytu W tej lokalizacji najważniejsza jest zasada: nie wprowadzaj automatycznie diety ubogoresztkowej przed wystąpieniem objawów. Badanie randomizowane i przeglądy systematyczne nie potwierdzają rutynowego ograniczania błonnika; dobrze prowadzona dieta z odpowiednią ilością błonnika może wręcz zmniejszać toksyczność jelitową. Modyfikacje powinny zależeć od tolerancji i nasilenia biegunki, parć, gazów lub bólu. [3-7,13] - Na początku leczenia zachowaj zwykłą, zbilansowaną i dobrze tolerowaną dietę. Nie zwiększaj ani nie zmniejszaj gwałtownie ilości błonnika. - Gdy pojawia się biegunka, wybieraj łagodniejsze źródła błonnika rozpuszczalnego: płatki owsiane, dojrzały banan, ryż, ziemniaki bez skórki, gotowaną marchew, mus jabłkowy. Wprowadzaj je pojedynczo i obserwuj reakcję. - Czasowo ogranicz tylko produkty, które nasilają objawy: otręby, pestki, skórki, duże porcje surowych warzyw, rośliny strączkowe, bardzo tłuste i smażone dania, alkohol, nadmiar kofeiny, napoje gazowane oraz słodziki poliolowe (sorbitol, ksylitol, mannitol). - Laktozę ograniczaj tylko wtedy, gdy mleko lub zwykły nabiał wyraźnie nasilają gazy albo biegunkę. Można wtedy użyć produktów bez laktozy. - Przy wodnistej biegunce uzupełniaj płyny i elektrolity; doustny płyn nawadniający jest skuteczniejszy niż sama woda w wyrównywaniu strat sodu i glukozy. - Przy częstomoczu lub pieczeniu ogranicz indywidualnie drażniące napoje: kawę, mocną herbatę, energetyki, alkohol, napoje gazowane i bardzo kwaśne soki - tylko jeśli nasilają objawy. - Przed każdą frakcją stosuj dokładnie zalecenia ośrodka dotyczące wypełnienia pęcherza i odbytnicy. Niektóre techniki wymagają pełnego pęcherza, inne innego przygotowania. - Nie przechodź profilaktycznie na długotrwałą dietę złożoną wyłącznie z białego pieczywa, ryżu i bananów - zwiększa to ryzyko niedoborów i utraty masy. - Nie stosuj rutynowo glutaminy w celu zapobiegania biegunce popromiennej; dowody nie potwierdzają stałej korzyści. - Probiotyki nie są preparatami zamiennymi. Przegląd ONS z 2025 r. ocenił wybrane protokoły korzystnie, ale wyniki dotyczą konkretnych szczepów i dawek, a ESPEN oraz przeglądy systematyczne pozostają ostrożne. Nie wybieraj przypadkowego preparatu z apteki; stosuj tylko protokół wskazany przez ośrodek i unikaj go przy głębokiej neutropenii, ciężkiej immunosupresji lub obecności centralnego cewnika naczyniowego. #### 7. Duże pola, napromienianie całego ciała i jednoczasowa chemioradioterapia Przy dużej objętości napromieniania lub leczeniu skojarzonym objawy mogą nakładać się i szybko prowadzić do odwodnienia oraz utraty masy mięśniowej. [1] - Rozpocznij monitorowanie masy ciała i spożycia od pierwszego tygodnia, nie dopiero po znacznym spadku wagi. - Wcześnie stosuj wzbogacanie posiłków i doustne preparaty odżywcze, jeśli zwykła dieta nie pokrywa potrzeb. - Przy przewidywanym długotrwałym spożyciu poniżej połowy potrzeb zespół powinien rozważyć żywienie medyczne; żywienie dojelitowe jest preferowane, gdy przewód pokarmowy działa. - Nie próbuj równocześnie wielu eliminacji - utrudnia to ustalenie przyczyny objawów i zwykle obniża spożycie energii. - Nie zastępuj leczenia nudności, bólu lub biegunki samą zmianą diety. ### Co jeść przy konkretnych objawach? Objawy są ważniejsze niż sama nazwa nowotworu. Modyfikuj dietę możliwie wąsko: usuń to, co nasila dolegliwości, ale zachowaj jak największą różnorodność i wartość odżywczą. [1,8-12] | Objaw | Co zrobić dziś | Co ograniczyć, gdy nasila objaw | | Brak apetytu / szybka sytość | Jedz co 2-3 godziny. Najpierw białko i część najbardziej kaloryczna. Pij głównie między posiłkami. Wzbogacaj potrawy oliwą, masłem, serem, mlekiem w proszku lub preparatem białkowym. | Duże objętości napojów tuż przed posiłkiem; produkty "light" i bardzo niskokaloryczne, gdy masa ciała spada. | | Nudności | Małe porcje, potrawy chłodne/letnie, suche pieczywo lub krakers przed wstaniem, produkty o małym zapachu. Siedź prosto po posiłku. Pij często małymi łykami. | Smażenie, intensywne zapachy, bardzo tłuste potrawy, jedzenie tuż przed naświetlaniem, jeśli nasila nudności. | | Ból i nadżerki w jamie ustnej | Gładkie, miękkie, wilgotne potrawy; chłodne zupy krem, puree, jajka, jogurt, budyń, ryba w sosie. Używaj słomki tylko wtedy, gdy połykanie jest bezpieczne. | Ostre, kwaśne, słone, twarde i suche produkty; alkohol; bardzo gorące napoje. | | Suchość w ustach / gęsta ślina | Dodawaj sosy, popijaj kęsy, noś wodę, wybieraj wilgotne dania. Bezcukrowa guma lub pastylki mogą pobudzać ślinę, jeśli nie ma ryzyka zachłyśnięcia. | Suche pieczywo, suche mięso, krakersy. Sorbitol w wielu bezcukrowych produktach może nasilać biegunkę. | | Zmiana smaku / metaliczny smak | Próbuj potraw chłodnych; używaj plastikowych sztućców; marynuj mięso; zamień mięso na jajka, ryby, nabiał lub tofu. Dbaj o higienę jamy ustnej przed posiłkiem. | Wymuszanie produktów, które budzą odrazę - lepiej wybrać równoważne źródło białka. | | Ból lub trudność przy połykaniu | Małe kęsy, wolne tempo, konsystencja zgodna z oceną połykania. Wysokoenergetyczne płyny lub puree, jeśli są bezpieczne. Utrzymuj pozycję pionową. | Samodzielne zagęszczanie płynów; jedzenie na leżąco; suche, włókniste i twarde produkty. | | Biegunka / parcia / wzdęcia | Pij często, użyj doustnego płynu nawadniającego po wodnistym stolcu. Wybieraj ryż, owsiankę, ziemniaki, banan, gotowaną marchew, chude mięso/rybę. Ograniczenia wprowadzaj pojedynczo. | Bardzo tłuste dania, alkohol, nadmiar kofeiny, napoje gazowane, sorbitol/ksylitol; na czas objawów grube otręby, pestki i duże porcje surowych warzyw, jeśli pogarszają tolerancję. | | Zaparcie | Pij regularnie, ruszaj się w miarę możliwości, zwiększaj błonnik stopniowo: owsianka, kiwi, suszone śliwki, warzywa. Przy lekach opioidowych zwykle potrzebne jest także leczenie farmakologiczne. | Nagłe bardzo duże ilości otrąb bez płynów. Nie zwiększaj błonnika przy podejrzeniu niedrożności. | ### Doustne preparaty odżywcze i płyny nawadniające Doustny preparat odżywczy (ONS) jest skoncentrowanym posiłkiem, a nie zwykłym napojem. Najczęściej najlepiej przyjmować go pomiędzy posiłkami, schłodzony i powoli przez 20-30 minut. Po otwarciu zwykle przechowuje się go w lodówce maksymalnie 24 godziny - zawsze sprawdź etykietę. | Przykład preparatu | Porcja | Energia / białko | Dawkowanie producenta jako uzupełnienie | Praktyczna uwaga | | Nutridrink Protein | 125 ml | 306 kcal; 18 g białka | 1-3 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako uzupełnienie diety | Mała objętość. Pić powoli ok. 30 min, najlepiej schłodzony. Producent wskazuje, że nie jest to wyłączne źródło żywienia. | | Resource 2.0 | 200 ml | 400 kcal; 18 g białka | 1-3 butelki/dobę jako uzupełnienie diety | Dużo energii w małej objętości. Przy biegunce wybór wariantu z błonnikiem lub bez błonnika powinien zależeć od tolerancji. | | Fresubin 2 kcal Drink | 200 ml | 400 kcal; 20 g białka | 1-2 butelki/dobę jako uzupełnienie diety | Bez błonnika, klinicznie bez laktozy. Preparat 2 kcal/ml zawiera stosunkowo mało wody - nie zastępuje nawodnienia. | | Resource Diabet Plus | 200 ml | 320 kcal; 18 g białka; 5 g błonnika | 1-3 butelki/dobę jako uzupełnienie diety | Niski indeks glikemiczny; praktyczna opcja przy cukrzycy lub hiperglikemii po steroidach. Błonnik może wymagać modyfikacji przy ostrej biegunce. | | Resource Instant Protein | 10-15 g proszku do 150 ml płynu lub 150 g potrawy | około 37-56 kcal; 9-13,5 g białka | 1 porcja lub więcej według zapotrzebowania | Do wzbogacania zupy, puree, jogurtu lub koktajlu bez dużego zwiększania objętości. Nie jest pełnym posiłkiem. | | ORSALIT Senior | 1 saszetka w 200 ml wody | płyn nawadniający z glukozą i elektrolitami | Przykład z ulotki: 3-8 saszetek w pierwszych 3-4 h; następnie 1 saszetka po każdym biegunkowym stolcu lub wymiotach | Rozpuszczać wyłącznie w podanej ilości wody; nie dosładzać. Schemat wymaga modyfikacji przy ograniczeniu płynów, istotnej niewydolności serca lub zaawansowanej chorobie nerek. | Skład i dawkowanie sprawdzono w polskich materiałach producentów 6.08.2026 [P1-P6]. Formuły i dostępność mogą się zmieniać. Preparaty są żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego; powyższe dawki są przykładami z etykiet, a nie jednakową receptą dla każdego pacjenta. Jak poprawić tolerancję preparatu odżywczego • Zacznij od 1/3-1/2 butelki i pij małymi łykami; resztę przechowaj zgodnie z etykietą. • Pij między posiłkami, aby nie wypierał normalnego jedzenia. • Schłodzenie zwykle zmniejsza odczuwanie słodkiego smaku. Dostępne są różne smaki i warianty neutralne. • Przy zapaleniu jamy ustnej po słodkim preparacie przepłucz usta wodą; nie stosuj płynów z alkoholem. • Preparaty 2 kcal/ml zawierają mało wody - osobno zadbaj o nawodnienie, jeśli nie ma ograniczenia płynów. ### Dwa przykładowe jadłospisy To wzory pokazujące sposób myślenia, a nie sztywne jadłospisy. Wielkość porcji zależy od zapotrzebowania i tolerancji. Przykładowy dzień: dieta miękka, wysokobiałkowa Dla bólu jamy ustnej lub przełyku. Konsystencję trzeba dostosować do bezpieczeństwa połykania. Śniadanie: Owsianka lub kaszka na mleku bez laktozy, wzbogacona mlekiem w proszku albo preparatem białkowym; dojrzały banan. II śniadanie: 1 butelka wysokoenergetycznego preparatu odżywczego, pita powoli i schłodzona. Obiad: Zupa krem z oliwą; puree ziemniaczane; delikatna ryba lub drobno mielony drób w sosie. Podwieczorek: Skyr/jogurt, budyń albo koktajl o bezpiecznej konsystencji. Kolacja: Miękki omlet lub jajecznica; pasta z awokado/twarogu/tofu; dobrze nawilżone pieczywo tylko jeśli jest bezpieczne. Przykładowy dzień: łagodna dieta podczas biegunki To wariant krótkotrwały na okres objawów, a nie obowiązkowa dieta profilaktyczna przez całą radioterapię. Śniadanie: Drobne płatki owsiane na wodzie lub mleku bez laktozy; dojrzały banan. II śniadanie: Jogurt bez laktozy lub jajko; jasne pieczywo, jeśli jest lepiej tolerowane. Obiad: Ryż lub puree ziemniaczane, gotowany kurczak/ryba/tofu, gotowana marchew lub dynia. Podwieczorek: Mus jabłkowy bez słodzików poliolowych, wafle ryżowe lub preparat odżywczy dobrany do tolerancji. Kolacja: Delikatna zupa ryżowa albo ziemniaki z jajkiem/rybą. Płyn nawadniający po wodnistym stolcu zgodnie z etykietą. ### Najczęstsze pytania Czy trzeba całkowicie odstawić cukier? Nie. Cukier nie jest jedynym paliwem komórek nowotworowych, a jego całkowite wykluczenie nie "zagłodzi" guza. Przy spadku masy ciała priorytetem jest dostarczenie energii. W cukrzycy i hiperglikemii po steroidach warto ograniczyć słodzone napoje, regularnie rozkładać węglowodany i wybrać preparat o niższym indeksie glikemicznym. Czy trzeba odstawić mleko i nabiał? Nie profilaktycznie. Przejściowa nietolerancja laktozy może pojawić się przy napromienianiu jelit, ale ograniczenie ma sens tylko wtedy, gdy zwykłe mleko nasila gazy lub biegunkę. Produkty bez laktozy nadal dostarczają białka i wapnia. Czy dieta ubogoresztkowa jest obowiązkowa przy napromienianiu miednicy? Nie. Rutynowe ograniczanie błonnika wszystkim pacjentom nie ma dobrego uzasadnienia. Przy nasilonej biegunce można czasowo ograniczyć gruby, nierozpuszczalny błonnik i produkty nasilające objawy, zachowując tolerowane źródła błonnika rozpuszczalnego. Czy warto stosować probiotyk? Nie ma jednego preparatu o potwierdzonej skuteczności dla każdego pacjenta. Przegląd ONS z 2025 r. uznał wybrane protokoły probiotyczne za korzystne, ale badania dotyczą konkretnych szczepów i dawek, a inne wytyczne podkreślają niejednorodność danych. Nie wybieraj przypadkowego produktu; probiotyk nie zastępuje nawodnienia ani leczenia biegunki, a przy ciężkiej immunosupresji wymaga szczególnej ostrożności. Czy glutamina chroni śluzówki? Nie jest rutynowo zalecana w zapobieganiu biegunce popromiennej. W nowotworach głowy i szyi wytyczne ASPEN 2026 dopuszczają doustną lub dojelitową glutaminę jako indywidualną decyzję zespołu; nie zalecają glutaminy pozajelitowej. Czy witaminy i antyoksydanty pomagają? Uzupełnia się potwierdzone niedobory, natomiast dawki wielokrotnie przekraczające dzienne zapotrzebowanie nie są rutynowo zalecane w trakcie leczenia. Dotyczy to także wlewów witaminowych i mieszanek ziołowych bez jasnego wskazania. #### Prosty dzienniczek na czas leczenia Zapisuj cztery rzeczy - wystarczy jedna minuta dziennie • Masa ciała 1-2 razy w tygodniu, zawsze w podobnych warunkach. • Ile udało się zjeść: całość, około 3/4, około połowę czy mniej niż połowę zwykłej ilości. • Liczba wodnistych stolców i epizodów wymiotów w ciągu doby. • Czy pijesz regularnie i oddajesz jasny mocz w zwykłej ilości. ### Kiedy zgłosić problem zespołowi prowadzącemu tego samego dnia? Nie czekaj do kolejnej planowej wizyty, jeżeli: Nie możesz połknąć płynów, krztusisz się lub kaszlesz przy piciu. Przez 3 kolejne dni zjadasz mniej niż połowę zwykłej ilości albo nie jesteś w stanie pić przez około 12 godzin. Masa ciała spada o około 2 kg w tydzień lub o 5% w ciągu miesiąca. Masz co najmniej 4 wodniste stolce na dobę ponad swój zwykły rytm, krew w stolcu, silny ból brzucha lub gorączkę co najmniej 38°C. Wymioty trwają ponad 24 godziny, oddajesz bardzo mało moczu, masz zawroty głowy przy wstawaniu lub narastające osłabienie. Ból jamy ustnej, gardła lub przełyku uniemożliwia przyjmowanie leków, płynów albo preparatu odżywczego. ### Sytuacje wymagające innego planu | Sytuacja | Dlaczego ogólne zalecenia mogą nie pasować | | Choroba nerek / dializy | cele białkowe, potas, fosfor, sód i ilość płynów mogą wymagać całkowicie innego planu | | Niewydolność serca / obrzęki / ograniczenie płynów | nie stosuj automatycznie dużych objętości ORS ani zaleceń 1,5-2 l płynów | | Cukrzyca lub hiperglikemia po steroidach | regularnie rozłóż węglowodany i rozważ preparat o niższym indeksie glikemicznym | | Niedrożność lub zwężenie jelita | nie zwiększaj błonnika; objawy wymagają pilnej oceny | | PEG, zgłębnik lub wyłączne żywienie płynne | rodzaj diety, objętość, szybkość podaży i płukanie wodą muszą być wyliczone indywidualnie | | Marskość wątroby, wodobrzusze, encefalopatia | nie wprowadzaj samodzielnie restrykcji białka ani sodu; plan zależy od stanu klinicznego | Instrukcja ośrodka radioterapii ma pierwszeństwo Przy napromienianiu prostaty, pęcherza, szyjki macicy i odbytnicy wymagania dotyczące pełnego pęcherza, mikcji, wlewki doodbytniczej, leków przeciwgazowych lub diety niskogazotwórczej mogą różnić się między technikami i ośrodkami. Nie zmieniaj przygotowania na podstawie ogólnego poradnika. ### Piśmiennictwo i źródła Podstawę poradnika stanowią wytyczne towarzystw żywienia klinicznego, zalecenia leczenia objawowego oraz badania i przeglądy indeksowane w PubMed. Dane o produktach pochodzą z aktualnych polskich stron i etykiet producentów. 1. Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898-2913. doi: 10.1016/j.clnu.2021.02.005. PMID: 33946039 . PubMed 2. Kiss N, Findlay M, Frowen J, et al. Guidelines for nutrition in adults with head and neck cancer: The American Society for Parenteral and Enteral Nutrition. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2026;50(3):274-338. doi: 10.1002/jpen.70067. PMID: 41773753 . PubMed 3. Wedlake L, Shaw C, McNair H, et al. Randomized controlled trial of dietary fiber for the prevention of radiation-induced gastrointestinal toxicity during pelvic radiotherapy. Am J Clin Nutr. 2017;106(3):849-857. doi: 10.3945/ajcn.116.150565. PMID: 28679552 . PubMed 4. Croisier E, Brown T, Bauer J. The efficacy of dietary fiber in managing gastrointestinal toxicity symptoms in patients with gynecologic cancers undergoing pelvic radiotherapy: A systematic review. J Acad Nutr Diet. 2021;121(2):261-277.e2. doi: 10.1016/j.jand.2020.08.077. PMID: 33127328 . PubMed 5. Holm MO, Bye A, Falkmer U, Tobberup R, et al. The effect of nutritional interventions in acute radiation-induced diarrhoea in patients with primary pelvic cancer: A systematic review. Crit Rev Oncol Hematol. 2023;188:104038. doi: 10.1016/j.critrevonc.2023.104038. PMID: 37236410 . PubMed 6. Bartsch B, Then CK, Harriss E, Kartsonaki C, Kiltie AE. The role of dietary supplements, including biotics, glutamine, polyunsaturated fatty acids and polyphenols, in reducing gastrointestinal side effects in pelvic radiotherapy: A systematic review and meta-analysis. Clin Transl Radiat Oncol. 2021;29:11-19. doi: 10.1016/j.ctro.2021.04.006. PMID: 34027139 . PubMed 7. Lawrie TA, Green JT, Beresford M, et al. Interventions to reduce acute and late adverse gastrointestinal effects of pelvic radiotherapy for primary pelvic cancers. Cochrane Database Syst Rev. 2018;1:CD012529. doi: 10.1002/14651858.CD012529.pub2. PMID: 29360138 . PubMed 8. Elad S, Cheng KKF, Lalla RV, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423-4431. doi: 10.1002/cncr.33100. PMID: 32786044 . PubMed 9. Herrstedt J, Clark-Snow R, Ruhlmann CH, et al. 2023 MASCC and ESMO guideline update for the prevention of chemotherapy- and radiotherapy-induced nausea and vomiting. ESMO Open. 2024;9(2):102195. doi: 10.1016/j.esmoop.2023.102195. PMID: 38458657 . PubMed 10. Molassiotis A, Zhao IY, Crichton M, et al. Effects of food-based interventions in the management of chemoradiotherapy-induced nausea and vomiting: A systematic review. Support Care Cancer. 2023;31(7):413. doi: 10.1007/s00520-023-07879-0. PMID: 37351633 . PubMed 11. National Cancer Institute. Nutrition in Cancer Care (PDQ) - Patient Version. Updated September 2024. Źródło 12. National Cancer Institute. Oral Complications of Cancer Therapies (PDQ) - Patient Version. Updated 15 October 2024. Źródło 13. Ruegg T, Wempe E, Wright M, et al. Updated Interventions for Radiation-Induced Diarrhea: Putting Evidence Into Practice With the Oncology Nursing Society. Clin J Oncol Nurs. 2025;29(1):48-59. doi: 10.1188/25.CJON.48-59. PMID: 39933082 . PubMed #### Źródła danych o preparatach dostępnych w Polsce P1. Nutricia. Nutridrink Protein 125 ml - skład i sposób stosowania. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P2. Nestlé Health Science Polska. Resource 2.0. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P3. Fresenius Kabi Polska. Fresubin 2 kcal Drink - karta produktu i etykieta. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P4. Nestlé Health Science Polska. Resource Diabet Plus. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P5. Nestlé Health Science Polska. Resource Instant Protein - instrukcja stosowania. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P6. IBSS BIOMED. ORSALIT Senior - strona produktu i ulotka. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta radioonkolog.pl Poradnik edukacyjny. Aktualizacja: 6 sierpnia 2026. ### Jama ustna podczas radioterapii głowy i szyi - pełny poradnik Stomatolog, higiena, zapalenie śluzówki, suchość, grzybica, żywienie, połykanie, fluor, osteoradionekroza i dawkowanie przykładowych preparatów. ### Najważniejsze w 60 sekund NAJWAŻNIEJSZE Sześć zasad, które mają największe znaczenie 1. Umów ocenę stomatologiczną od razu po decyzji o radioterapii; najlepiej, gdy jest na to około miesiąca. 2. Myj zęby delikatnie miękką szczoteczką i pastą z fluorem – również wtedy, gdy błona śluzowa boli. 3. Płucz usta łagodnym roztworem soli i sody 4–6 razy na dobę; unikaj alkoholu i nadtlenku wodoru. 4. Nie stosuj rutynowo chlorheksydyny „na zapalenie śluzówki”; ma inne, konkretne wskazania stomatologiczne. 5. Waż się regularnie, jedz wysokoenergetycznie i wysokobiałkowo; zgłaszaj spadek masy ciała wcześnie. 6. Każdemu stomatologowi po radioterapii pokaż kartę leczenia i informację o dawce w żuchwie/szczęce. Schemat przekazany przez ośrodek prowadzący ma pierwszeństwo, ponieważ ryzyko zależy od obszaru napromieniania, dawki, jednoczesnej chemioterapii i stanu jamy ustnej. ### Dlaczego jama ustna wymaga szczególnej ochrony? Radioterapia nowotworów głowy i szyi może obejmować błonę śluzową jamy ustnej i gardła, ślinianki, zęby oraz kości szczęki i żuchwy. Najczęstsze problemy to zapalenie błony śluzowej, ból, suchość w ustach lub gęsta wydzielina, zaburzenia smaku, zakażenia grzybicze, próchnica, trudności w połykaniu, ograniczenie otwierania ust oraz – rzadziej – osteoradionekroza kości. Dobra opieka stomatologiczna i codzienna higiena są elementem leczenia wspomagającego, a nie dodatkiem kosmetycznym. [1–5] Objawy zwykle narastają w kolejnych tygodniach leczenia i mogą jeszcze przejściowo nasilić się po ostatniej frakcji. Wczesne zgłaszanie bólu, trudności w jedzeniu lub zmian na błonie śluzowej pozwala szybciej wdrożyć leczenie i ograniczyć ryzyko niedożywienia oraz przerw w radioterapii. ### 1. Przed rozpoczęciem radioterapii #### Ocena stomatologiczna – możliwie wcześnie Po decyzji o radioterapii głowy i szyi należy jak najszybciej zaplanować ocenę stomatologiczną. Najlepiej, gdy odbywa się ona około miesiąca przed rozpoczęciem leczenia, ale pilnego leczenia przeciwnowotworowego nie powinno się opóźniać tylko po to, aby osiągnąć idealny odstęp czasowy. Stomatolog powinien znać planowany obszar napromieniania, przewidywaną dawkę oraz datę rozpoczęcia terapii. [6,7] - Na wizycie ocenia się: próchnicę, choroby przyzębia, ogniska zakażenia, ostre krawędzie zębów, stan protez i możliwość utrzymania higieny. - Badania obrazowe: np. pantomogram wykonuje się według wskazań klinicznych – nie każdy pacjent wymaga identycznego zestawu badań. - Leczenie przed RT: obejmuje sanację aktywnych ognisk zakażenia, leczenie zachowawcze i periodontologiczne oraz korektę źle dopasowanych protez. - Ekstrakcje: usuwa się zęby o złym rokowaniu, jeśli jest to klinicznie uzasadnione. Idealnie należy pozostawić 14–21 dni na gojenie przed radioterapią; krótszy odstęp bywa akceptowany, gdy leczenie onkologiczne jest pilne. - Nie usuwa się automatycznie: wszystkich zębów leczonych kanałowo ani wszystkich ósemek. Decyzja zależy od rokowania zęba, higieny, lokalizacji i dawki promieniowania w kości. PRZED LECZENIEM Przygotuj „kartę jamy ustnej” przed pierwszą frakcją [ ] kontakt do stomatologa znającego plan radioterapii [ ] lista wykonanych zabiegów i data ostatniej ekstrakcji [ ] ustalona pasta lub żel z wysoką zawartością fluoru [ ] wyjściowa masa ciała i plan żywienia [ ] ocena połykania i otwierania ust, jeśli leczenie obejmuje gardło lub mięśnie żucia #### Fluor i ochrona zębów Jeżeli ślinianki lub zęby znajdą się w obszarze istotnej dawki, ryzyko szybko postępującej próchnicy wzrasta. Wtedy zwykła pasta może być niewystarczająca. Często stosuje się pastę 5000 ppm fluoru u osób powyżej 16 roku życia lub indywidualne nakładki z żelem fluorkowym – według planu stomatologa. [6,8] ### 2. Codzienna higiena w trakcie radioterapii #### Plan dnia | Pora | Co zrobić | Jak | | Rano | Mycie zębów | Miękka lub ultramiękka szczoteczka z małą główką, 2–3 minuty. Pasta z fluorem; przy pieczeniu wybierz wersję bez SLS i o łagodnym smaku. | | Po posiłkach | Usunięcie resztek | Płukanie łagodnym roztworem. Zęby myj co najmniej 2 razy dziennie; pasta 5000 ppm ma własny schemat z ChPL – zwykle 3 razy dziennie. | | 4–6 razy/dobę | Płukanie obojętne | Roztwór soli i sody; płucz około 30 sekund i wypluj. Przy nasilonych dolegliwościach można zwiększyć częstość do co około 2 godziny. | | Wieczorem | Higiena przestrzeni międzyzębowych | Tylko atraumatycznie i bez krwawienia: cienka nić lub mała szczoteczka międzyzębowa. Wstrzymaj, jeśli powoduje ból, uraz albo zespół zaleci inaczej. | | Na noc | Nawilżenie i protezy | Żel nawilżający według potrzeby. Protezę wyjmij, umyj i przechowuj zgodnie z instrukcją; nie zakładaj na owrzodzoną błonę śluzową. | #### Domowy, łagodny płyn do płukania DO DOMU Przepis Do 240–250 ml letniej, przegotowanej wody dodaj 1/4 łyżeczki sody oczyszczonej i 1/8 łyżeczki soli. Płucz jamę ustną około 30 sekund i wypluj. Stosuj 4–6 razy dziennie, a przy nasilonym pieczeniu nawet co około 2 godziny. Przygotowuj świeży roztwór codziennie. Jeśli sól szczypie, można przygotować roztwór tylko z sody. Łagodne płukanki poprawiają oczyszczanie i komfort, chociaż ich działanie zapobiegające zapaleniu śluzówki nie zostało jednoznacznie udowodnione w badaniach. [1,2] #### Czego unikać - płynów do płukania zawierających alkohol; - nadtlenku wodoru („wody utlenionej”), silnie kwaśnych lub intensywnie miętowych preparatów; - twardej szczoteczki, agresywnego szorowania i patyczków gąbkowych zamiast szczoteczki; - palenia, wapowania i alkoholu; - samodzielnego odstawienia mycia zębów z powodu bólu – szczoteczkę i pastę trzeba raczej zmienić na łagodniejsze. ### 3. Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej Zapalenie błony śluzowej może zaczynać się od zaczerwienienia i pieczenia, a następnie prowadzić do bolesnych nadżerek i owrzodzeń. Najskuteczniejszą podstawą profilaktyki jest konsekwentny, wieloelementowy program higieny jamy ustnej. [1,2] #### Co jest zalecane lub można rozważyć | Postępowanie | Ocena | Praktyczne znaczenie | | Wieloelementowa higiena jamy ustnej | ZALECANE | Miękka szczoteczka, fluor, łagodne płukanie, nawilżanie i szybkie leczenie urazów oraz zakażeń. | | Benzydamina | ZALECANA / MOŻNA ROZWAŻYĆ | MASCC/ISOO zaleca ją przy umiarkowanej dawce RT <50 Gy i sugeruje przy jednoczesnej radiochemioterapii. Dawkowanie z polskiej ChPL różni się od protokołów badań – patrz tabela preparatów. | | Fotobiomodulacja (PBM) | ZALECANA, JEŚLI DOSTĘPNA | Może zmniejszać ryzyko ciężkiego zapalenia śluzówki, gdy ośrodek stosuje zwalidowany protokół i odpowiednie parametry. | | Leczenie bólu | INDYWIDUALNE | Zespół może łączyć leki przeciwbólowe ogólne i miejscowe. Preparatów silnie znieczulających gardło nie stosuj bez instrukcji, zwłaszcza tuż przed jedzeniem, z powodu ryzyka zachłyśnięcia. | DAWKOWANIE Benzydamina: ważne rozróżnienie dawkowania Polska ChPL produktu Tantum Verde 1,5 mg/ml: około 15 ml roztworu, stężonego lub rozcieńczonego niewielką ilością wody, płukać 20–30 sekund i wypluć; 2–3 razy na dobę. W badaniach profilaktycznych stosowano intensywniejsze schematy, zwykle 15 ml przez 2 minuty 4–8 razy na dobę, rozpoczynając przed lub od początku radioterapii. W czasie radioterapii stosuj schemat zapisany przez ośrodek; nie zwiększaj częstości samodzielnie. Roztwór Tantum Verde zawiera etanol (8% w/w) i aromat miętowy, dlatego u części pacjentów szczypie. [3,9–11] #### Czego nie zaleca się rutynowo na mucositis - Chlorheksydyna: nie zapobiega popromiennemu zapaleniu błony śluzowej. Może być użyta w innym, konkretnym wskazaniu stomatologicznym, np. do leczenia zakażenia, jeśli tak zalecono. - Sukralfat: nie jest zalecany rutynowo do zapobiegania ani leczenia bólu związanego z mucositis w radioterapii głowy i szyi. - Caphosol i inne przesycone roztwory wapniowo-fosforanowe: wyniki badań są sprzeczne; aktualne wytyczne nie pozwalają na rutynową rekomendację. - Mieszanki „magiczne” bez składu i dawkowania: nie stosuj preparatu recepturowego, jeśli nie wiesz dokładnie, co zawiera, jak długo płukać i czy należy go wypluć. - Miód i suplementy: nie są domyślną profilaktyką u pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem próchnicy; nie rozpoczynaj ich bez planu zespołu. ### 4. Suchość w ustach i gęsta, lepka wydzielina Suchość w ustach oznacza zmniejszenie ilości lub zmianę jakości śliny. Może współistnieć z gęstą, „ciągnącą się” wydzieliną. Te dwa problemy wymagają nieco innego postępowania. [4,12] #### Gdy dominuje suchość - popijaj często małe ilości wody; miej wodę przy łóżku; - używaj nawilżacza powietrza, szczególnie w nocy; - stosuj preparat zastępujący ślinę – płyn w ciągu dnia, gęstszy żel wieczorem i w nocy; - jeżeli ślinianki nadal częściowo pracują i możesz bezpiecznie żuć, używaj gumy lub pastylek bez cukru, najlepiej z ksylitolem; - unikaj kwaśnych pastylek i napojów „pobudzających ślinę”, ponieważ zwiększają erozję szkliwa; - ogranicz alkohol, tytoń, bardzo słone i ostre potrawy oraz nadmiar kofeiny; - stosuj codziennie plan fluorkowy i regularnie kontroluj zęby. #### Gdy dominuje lepka wydzielina - płucz usta roztworem soli i sody, popijaj wodę i nawilżaj powietrze; - delikatnie oczyszczaj język i jamę ustną, nie odrywaj na siłę nalotów ani strupów; - w wybranych sytuacjach można rozważyć acetylocysteinę, ale jest to zastosowanie poza wskazaniem z polskiej ChPL i nie służy leczeniu samej suchości; - nie łącz leku mukolitycznego z lekiem hamującym kaszel bez ustalonego planu; zgłoś, jeśli nie jesteś w stanie odkrztuszać lub usuwać rozrzedzonej wydzieliny. NA RECEPTĘ Leki pobudzające wydzielanie śliny Pilokarpina doustna może pomóc, gdy zachowana jest resztkowa funkcja ślinianek. Typowy schemat w wytycznych to 5 mg 3 razy na dobę, maksymalnie 30 mg/dobę; pełny efekt może wymagać kilku tygodni. Dostępność doustnej postaci pilokarpiny w Polsce jest ograniczona i często wymaga receptury aptecznej lub importu. Lek wymaga kwalifikacji ze względu na działania cholinergiczne, m.in. pocenie, częstsze oddawanie moczu, dolegliwości żołądkowo-jelitowe i możliwość skurczu oskrzeli. [4] ### 5. Pleśniawki, zakażenia i ból #### Kiedy podejrzewać grzybicę - biały lub kremowy nalot, który częściowo daje się zetrzeć, odsłaniając zaczerwienioną powierzchnię; - pieczenie języka i błony śluzowej, metaliczny lub zmieniony smak; - pęknięcia w kącikach ust; - ból przy połykaniu – może wskazywać na zajęcie gardła lub przełyku. W lokalnym protokole WWCOIT nystatynę stosuje się profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi, bez wyjątku. Pojawienie się białego nalotu, nasilonego pieczenia lub bólu przy połykaniu należy mimo profilaktyki zgłosić zespołowi; może być potrzebna ponowna ocena i zmiana leczenia. PROFILAKTYKA WWCOIT — u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi, bez wyjątku. Nystatyna 100 000 j.m./ml: 1 ml 4 razy na dobę. Zawiesinę należy trzymać w ustach możliwie długo, a następnie połknąć. Stosować zgodnie z receptą i instrukcją zespołu. Preparat zawiera sacharozę, dlatego regularna higiena i stosowanie fluoru są szczególnie ważne. Nystatyna doustna nie służy do leczenia grzybicy układowej. [13] #### Ból – zgłaszaj wcześnie Jeżeli ból utrudnia picie, jedzenie, sen lub przyjmowanie leków, potrzebny jest uporządkowany schemat analgezji. Nie czekaj, aż przestaniesz jeść. Zespół może modyfikować leki ogólne, stosować preparaty miejscowe oraz wdrożyć leczenie zakażenia lub żywienie dojelitowe, jeśli przyjmowanie doustne staje się niewystarczające. ### 6. Żywienie i nawodnienie Niedożywienie i utrata masy mięśniowej zwiększają ryzyko gorszej tolerancji leczenia. Najnowsze wytyczne ASPEN dla dorosłych z nowotworami głowy i szyi zalecają co najmniej 30 kcal/kg masy ciała na dobę oraz 1,2–1,5 g białka/kg/dobę, z indywidualnym dostosowaniem do stanu klinicznego. Podczas radioterapii zalecany jest co najmniej cotygodniowy kontakt z dietetykiem, a po leczeniu – regularna kontrola przez pierwsze tygodnie. [5] #### Praktyczne zasady - jedz 5–7 małych posiłków zamiast 2–3 dużych; - wybieraj potrawy miękkie, wilgotne i gładkie: zupy-kremy, puree, jajka, miękkie ryby, mięso z sosem, twaróg lub jogurt, owsiankę, koktajle i budynie; - zwiększaj kaloryczność małej porcji dodatkiem oleju, oliwy, masła, śmietanki, mleka w proszku, awokado lub zmielonych orzechów – o ile są tolerowane; - unikaj potraw ostrych, kwaśnych, bardzo gorących, twardych, suchych i szorstkich; - pij małymi łykami; przy bólu częściej lepiej tolerowane są napoje chłodne lub w temperaturze pokojowej; - preparaty odżywcze pij powoli, najlepiej schłodzone i w podzielonych porcjach; nie sącz ich przez wiele godzin, ponieważ zwiększa to ekspozycję zębów na cukry; po porcji wypłucz usta. WSPARCIE ŻYWIENIOWE Kiedy rozważa się żywienie przez zgłębnik lub gastrostomię? Gdy mimo leczenia bólu i wsparcia dietetycznego nie udaje się pokryć potrzeb doustnie, należy wcześnie rozważyć żywienie dojelitowe. Rodzaj dostępu – zgłębnik nosowo-żołądkowy czy gastrostomia – zależy od przewidywanego czasu wsparcia, anatomii, bezpieczeństwa połykania i preferencji pacjenta. Jeżeli połykanie jest bezpieczne, warto utrzymywać choć część przyjmowania doustnego i wykonywać indywidualnie dobrane ćwiczenia, aby ograniczać utratę funkcji. [5,14] #### Przykłady doustnych preparatów odżywczych | Preparat | Wartość w 1 opakowaniu | Przykładowe stosowanie | | Nutridrink Protein 125 ml | 300 kcal i 18 g białka | Producent podaje 2 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako wsparcie. Rzeczywistą liczbę porcji dobiera się do jadłospisu i tolerancji. | | Fresubin 2 kcal DRINK 200 ml | 400 kcal i 20 g białka | Żywienie uzupełniające: 1–2 butelki/dobę. Jako jedyne źródło żywienia 4–5 butelek/dobę tylko w ustalonym planie. Pić powoli; po otwarciu przechowywać w lodówce do 24 h. | Przykłady nazw handlowych nie oznaczają reklamy ani przewagi nad odpowiednikami. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego stosuje się jako element planu żywieniowego. ### 7. Połykanie i ograniczenie otwierania ust Radioterapia może wpływać na mięśnie języka, gardła i żucia. Wczesna ocena logopedy lub fizjoterapeuty zajmującego się połykaniem pomaga dobrać ćwiczenia do lokalizacji guza, planu leczenia i bezpieczeństwa połykania. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw ćwiczeń odpowiedni dla wszystkich. [5,14] - wykonuj wyłącznie ćwiczenia dobrane przez specjalistę i zapisane w Twoim planie; - jeżeli połykanie jest bezpieczne, utrzymuj regularne połykanie i część żywienia doustnego także przy korzystaniu ze zgłębnika; - zgłoś kaszel przy piciu, mokry/gulgoczący głos po połknięciu, częste zachłyśnięcia lub nawracające infekcje płuc; - mierz lub obserwuj otwieranie ust; stopniowe zmniejszanie rozwarcia wymaga wczesnej rehabilitacji, zanim powstanie utrwalony szczękościsk. BEZPIECZEŃSTWO Nie znieczulaj gardła przed posiłkiem bez instrukcji Lidokaina i inne preparaty miejscowo znieczulające mogą krótkotrwale zmniejszyć ból, ale osłabiają czucie. Jeżeli obejmą gardło, mogą zwiększyć ryzyko zachłyśnięcia. Stosuj je dokładnie tak, jak zapisano, i zachowaj zalecony odstęp od jedzenia. ### 8. Po zakończeniu radioterapii #### Kontynuuj higienę, nawet gdy leczenie już się skończyło Ostry odczyn w jamie ustnej może utrzymywać się i przejściowo nasilać po ostatniej frakcji. Kontynuuj łagodne płukanie, fluor, nawilżanie, żywienie i leczenie bólu. Wizyta stomatologiczna powinna odbyć się, gdy tylko stan ogólny i błona śluzowa na to pozwalają; kolejne kontrole ustala się na podstawie ryzyka, często 2–4 razy w roku. [4,6] #### Osteoradionekroza: ryzyko jest długotrwałe Po napromienianiu szczęki lub żuchwy gojenie kości może być gorsze. Ryzyko osteoradionekrozy jest szczególnie istotne w obszarach, które otrzymały około 50 Gy lub więcej, i może utrzymywać się przez całe życie. Dlatego każdy stomatolog powinien otrzymać podsumowanie radioterapii, najlepiej z informacją o dawce w planowanym miejscu zabiegu. [7,15] - unikaj ekstrakcji w obszarze wysokiej dawki, jeśli ząb można bezpiecznie zachować inną metodą; - jeżeli zabieg chirurgiczny jest konieczny, powinien być zaplanowany wspólnie przez stomatologa/chirurga szczękowego i zespół radioterapii; - nie istnieje uniwersalny „bezpieczny” czas po RT, po którym ekstrakcja staje się rutynowym zabiegiem; - rutynowa dwutygodniowa antybiotykoterapia dla każdego zabiegu oraz profilaktyczna tlenoterapia hiperbaryczna nie są obecnie standardem dla wszystkich pacjentów; - zgłoś odsłoniętą kość, niegojący się zębodół, przetokę, narastający ból, obrzęk lub ropną wydzielinę. NA PRZYSZŁOŚĆ Dokument, który warto zachować [ ] nazwa i lokalizacja nowotworu [ ] data zakończenia radioterapii [ ] całkowita dawka i liczba frakcji [ ] informacja, czy żuchwa/szczęka znalazła się w obszarze >50 Gy [ ] dane kontaktowe ośrodka radioterapii [ ] aktualna lista leków, w tym leków antyresorpcyjnych ### 9. Objawy wymagające pilnego kontaktu z zespołem | Objaw | Dlaczego ważny | | Gorączka 38,0°C lub wyższa | Może oznaczać zakażenie, szczególnie przy jednoczesnej chemioterapii lub obniżonej odporności. | | Brak możliwości picia, połykania leków lub bardzo mała ilość moczu | Ryzyko odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych. | | Ból uniemożliwiający jedzenie, picie lub sen | Wymaga szybkiej korekty leczenia bólu i oceny błony śluzowej. | | Biały nalot z pieczeniem albo bolesne połykanie | Możliwa kandydoza jamy ustnej lub gardła/przełyku. | | Krwawienie, ropna wydzielina, narastający obrzęk lub bardzo nieprzyjemny smak/zapach | Możliwe zakażenie zęba, przyzębia lub tkanek miękkich. | | Szybki spadek masy ciała albo wyraźnie mniej niż połowa zwykłej ilości jedzenia przez 2–3 dni | Ryzyko niedożywienia; może być potrzebne pilne wsparcie żywieniowe. | | Kaszel lub duszność przy piciu, częste zachłyśnięcia | Możliwe zaburzenia bezpieczeństwa połykania. | | Postępujące ograniczenie otwierania ust | Wczesna rehabilitacja daje większą szansę zahamowania szczękościsku. | | Odsłonięta kość albo niegojący się zębodół po RT | Wymaga oceny pod kątem osteoradionekrozy. | PILNE W sytuacji nagłego zagrożenia Duszność, krwotok, utrata przytomności lub niemożność przełknięcia śliny wymagają natychmiastowej pomocy ratunkowej. ### 10. Preparaty dostępne w Polsce – przykłady i dawkowanie Sposób stosowania sprawdzono 7 sierpnia 2026 r. w oficjalnych drukach informacyjnych lub instrukcjach producentów. Nazwy handlowe są przykładami, a schemat przekazany przez ośrodek ma pierwszeństwo. #### Codzienna pielęgnacja i suchość | Preparat / cel | Dawkowanie lub sposób użycia | Najważniejsze uwagi | | Płukanka domowa – oczyszczanie i komfort | 1/4 łyżeczki sody + 1/8 łyżeczki soli w 240–250 ml letniej wody. Płukać około 30 s, wypluć, 4–6 razy/dobę; przy nasilonych objawach do co około 2 h. Świeża porcja codziennie. | Nie połykać. Jeśli sól szczypie, użyć samej sody. To łagodna pielęgnacja, a nie lek przeciwgrzybiczy ani przeciwbólowy. | | Tantum Verde 1,5 mg/ml – benzydamina | Według polskiej ChPL: około 15 ml, roztwór stężony lub rozcieńczony niewielką ilością wody; płukać 20–30 s i wypluć; 2–3 razy/dobę. | W protokołach onkologicznych mogą obowiązywać częstsze płukania. Zawiera etanol 8% w/w i aromat miętowy; może piec. Nie zwiększać dawki samodzielnie. | | FOMUKAL – suchość i zapalenie śluzówki | Wymieszać 15 ml roztworu A i 15 ml B; zużyć od razu. Płukać przez 1 min połową roztworu i wypluć, następnie powtórzyć drugą połową. Stosować 4–10 razy/dobę, co najmniej 15 min po jedzeniu lub piciu. | Do kserostomii oraz wspomagania zapobiegania i terapii zapalenia śluzówki po RT/CHT. Nie połykać. Po otwarciu stosować maks. 15 dni. | | SEPTOSAN fix – stany zapalne jamy ustnej i gardła | 1 saszetkę zalać 100–120 ml wrzącej wody; naparzać pod przykryciem ok. 15 min. Świeżym naparem płukać jamę ustną i gardło 1–5 razy/dobę; wypluć. | Dla dorosłych; nie połykać i nie stosować dłużej niż tydzień. Nie używać przy uczuleniu na mentol lub rośliny jasnotowate. | | elmex DURAPHAT 5000 – pasta 5000 ppm fluoru | Nałożyć około 2 cm pasty. Myć zęby pionowymi ruchami od dziąseł do końca zębów 3 razy/dobę po posiłkach przez około 3 minuty; wypluć nadmiar. | Profilaktyka próchnicy u osób >16 lat z dużym ryzykiem próchnicy. Nie połykać; stosować zgodnie z planem stomatologicznym. | | GUM HYDRAL Spray – nawilżanie w dzień | Rozpylać bezpośrednio do ust kilka razy dziennie i powtarzać w razie potrzeby; nie płukać. | Bez alkoholu i SLS, ale ma łagodny aromat mięty – przerwać, jeśli nasila pieczenie. | | GUM HYDRAL Żel – nawilżanie nocne | Nałożyć 1–2 cm żelu na dziąsła i język co najmniej 5 razy/dobę, szczególnie przed snem i w nocy; stosować według potrzeby. | Gęstsza konsystencja bywa wygodniejsza na noc. Bez alkoholu i SLS; aromat miętowy może być drażniący u części pacjentów. | #### Leki objawowe i preparaty żywieniowe | Nystatyna Teva 100 000 j.m./ml – profilaktyka WWCOIT | Dorośli: 1 ml 4 razy/dobę; zawiesinę trzymać w ustach możliwie długo, następnie połknąć. | W lokalnym protokole WWCOIT stosowana profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi, bez wyjątku; zgodnie z receptą. Zawiera sacharozę i nie leczy grzybicy układowej. | | ACC 200 mg – gęsta, lepka wydzielina | Dorośli i młodzież >14 lat: 1 tabletka musująca 2–3 razy/dobę (400–600 mg/dobę), po posiłku, rozpuszczona w 1/2 szklanki wody. Ostatnia dawka co najmniej 4 h przed snem. | Zastosowanie na wydzielinę po RT jest poza wskazaniem polskiej ChPL. Bez zalecenia nie dłużej niż 4–5 dni. Nie stosować na samą suchość; ostrożność m.in. w astmie i chorobie wrzodowej. | | Nutridrink Protein 125 ml – żywienie uzupełniające | 1 butelka: 300 kcal i 18 g białka. Producent podaje 2 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako wsparcie. | Pić powoli, najlepiej schłodzone, w małych porcjach. Liczbę opakowań dobiera się do potrzeb i zwykłego jedzenia. Po porcji wypłukać usta. | | Fresubin 2 kcal DRINK 200 ml – żywienie uzupełniające | 1 butelka: 400 kcal i 20 g białka. Uzupełniająco 1–2 butelki/dobę; całkowicie 4–5/dobę wyłącznie w ustalonym planie. | Pić powoli; najlepiej schłodzone. Po otwarciu przechowywać w lodówce do 24 h. Zapewnić oddzielnie odpowiednią podaż płynów. | NIE RUTYNOWO Nie stosuj bez osobnego wskazania chlorheksydyny w celu zapobiegania popromiennemu zapaleniu błony śluzowej; płynów z alkoholem, nadtlenkiem wodoru lub silnymi olejkami eterycznymi; sukralfatu na popromienne mucositis; Caphosolu jako obowiązkowego standardu – dane są sprzeczne; antybiotyków lub dodatkowych leków przeciwgrzybiczych poza lokalnym protokołem; suplementów, glutaminy lub miodu jako zamiennika podstawowej higieny i leczenia bólu. ### 11. Jednostronicowa lista kontrolna dla pacjenta #### Codziennie [ ] Zęby umyte delikatnie pastą z fluorem co najmniej rano i wieczorem. [ ] Płukanie łagodnym roztworem 4–6 razy. [ ] Jama ustna obejrzana w dobrym świetle: nalot, owrzodzenia, krwawienie, obrzęk. [ ] Wypite płyny zgodnie z planem; mocz nie jest wyraźnie skąpy lub ciemny. [ ] Zjedzone zaplanowane porcje białka i energii / przyjęte ONS. [ ] Wykonane ćwiczenia połykania i otwierania ust zapisane przez specjalistę. [ ] Proteza wyjęta na noc i oczyszczona; nie uciska owrzodzenia. [ ] Nie palę i nie piję alkoholu. #### Raz w tygodniu [ ] Zapisuję masę ciała w podobnych warunkach (np. rano po toalecie). [ ] Sprawdzam, czy szczoteczka nadal jest miękka i czysta. [ ] Omawiam z zespołem ból, ilość przyjmowanego jedzenia, wydzielinę i połykanie. [ ] Uzupełniam zapas pasty z fluorem, płukanki i preparatów żywieniowych. #### Dane do wpisania | Informacja | Miejsce na wpis | | Telefon do ośrodka radioterapii | | | Telefon do stomatologa / chirurga szczękowego | | | Dietetyk / logopeda | | | Moja pasta / żel z fluorem | | | Mój schemat benzydaminy | | | Mój plan przeciwbólowy | | | Masa ciała przed leczeniem | | Publikacje naukowe są indeksowane w PubMed, a dawkowanie polskich produktów oparto na aktualnych Charakterystykach Produktów Leczniczych lub oficjalnych informacjach producentów. Dostęp do źródeł: 7 sierpnia 2026 r. 1. Elad S, Cheng KKF, Lalla RV, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423–4431. PubMed DOI 2. Hong CHL, Gueiros LA, Fulton JS, et al. Systematic review of basic oral care for the management of oral mucositis in cancer patients and clinical practice guidelines. Support Care Cancer. 2019;27:3949–3967. PubMed DOI 3. Ariyawardana A, Cheng KKF, Kandwal A, et al. Systematic review of anti-inflammatory agents for oral mucositis and clinical practice guidelines. Support Care Cancer. 2019;27:3985–3995. PubMed DOI 4. Hong C, et al. MASCC/ISOO Clinical Practice Statement: management of salivary gland hypofunction and xerostomia in cancer patients. Support Care Cancer. 2024;32:548. PubMed DOI 5. Kiss N, et al. Guidelines for nutrition in adults with head and neck cancer: The American Society for Parenteral and Enteral Nutrition. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2026;50(3):274–338. PubMed DOI 6. Faculty of Dental Surgery, Royal College of Surgeons of England. The Oral & Dental Management of Patients Before, During and After Cancer Therapy. 2025. PDF 7. Peterson DE, Koyfman SA, Yarom N, et al. Prevention and Management of Osteoradionecrosis in Patients With Head and Neck Cancer Treated With Radiation Therapy: ISOO-MASCC-ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2024;42(16):1975–1996. PubMed DOI 8. Mercadante V, Al Hamad A, Lodi G, et al. Salivary Gland Hypofunction and/or Xerostomia Induced by Nonsurgical Cancer Therapies: ISOO/MASCC/ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2021;39:2825–2843. PubMed DOI 9. Epstein JB, Silverman S Jr, Paggiarino DA, et al. Benzydamine HCl for prophylaxis of radiation-induced oral mucositis: results from a multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Cancer. 2001;92:875–885. PubMed 10. Bossi P, et al. Phase IV study of benzydamine mouthwash for prevention of oral mucositis in patients with head and neck cancer. 2024. PubMed 11. Tantum Verde 1,5 mg/ml, roztwór do płukania jamy ustnej i gardła – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 12. Mercadante V, Smith DK, Abdalla-Aslan R, et al. A systematic review of salivary gland hypofunction and/or xerostomia induced by non-surgical cancer therapies: prevention strategies. Support Care Cancer. 2025;33:87. PubMed DOI 13. Nystatyna Teva, granulat do sporządzania zawiesiny – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 14. Baudelet M, et al. Prophylactic swallowing therapy during head-and-neck cancer radiotherapy: PRESTO trial. Dysphagia. 2024;39:267–281. PubMed 15. Saunders D, et al. Clinical Insights: Prevention and Management of Osteoradionecrosis. JCO Oncol Pract. 2024;20:1571–1574. PubMed DOI 16. elmex DURAPHAT 1,1% w/w, pasta 5000 ppm fluoru – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 17. ACC 200 mg, tabletki musujące – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 18. GUM HYDRAL Spray i Żel – instrukcje producenta dla rynku polskiego. Spray Żel 19. Nutridrink Protein – oficjalna informacja Nutricia Polska. Produkt 20. Fresubin 2 kcal DRINK – oznakowanie produktu Fresenius Kabi Polska. PDF 21. Kiprian D, Kapała A, Skoczylas J, et al. Ocalić uśmiech. Profilaktyka i zwalczanie powikłań leczenia onkologicznego dotyczących jamy ustnej. PZWL; Warszawa 2016/2017. Materiał źródłowy przekazany przez autora strony. 22. FOMUKAL — instrukcja używania producenta . 23. SEPTOSAN fix — Charakterystyka Produktu Leczniczego . ## Powtarzalne przygotowanie pęcherza i jelit ### Dwa różne sposoby przygotowania Prostata: komfortowo wypełniony pęcherz — 700 ml wody i 45–60 minut oczekiwania. Rak pęcherza: całkowicie pusty pęcherz — oddanie moczu bezpośrednio przed CT planistyczną i każdą frakcją. Instrukcja zespołu ma zawsze pierwszeństwo. W obu protokołach ważne jest możliwie powtarzalne przygotowanie jelit. Sposobu przygotowania pęcherza nie wolno przenosić z jednego rozpoznania na drugie. ### Radioterapia prostaty — pęcherz wypełniony ### W szpitalu Około godzinę przed badaniem lub leczeniem opróżnij pęcherz; oddaj stolec i gazy, jeśli czujesz potrzebę. ### Wypij wodę Gdy technik o to poprosi, wypij 700 ml niegazowanej wody. Zabierz co najmniej dwie butelki po 700 ml. Nie oddawaj moczu przez 45-60 minut. Silne parcie od razu zgłoś technikowi. ### Radioterapia raka pęcherza — pęcherz całkowicie pusty Zgłoś technikowi, że przygotowujesz się do leczenia raka pęcherza. ### Oddaj mocz Bezpośrednio przed CT lub frakcją skorzystaj z toalety i całkowicie opróżnij pęcherz. ### Wróć do technika Po oddaniu moczu zgłoś gotowość. Nie pij 700 ml wody w celu napełnienia pęcherza. Wykonaj te same czynności bezpośrednio przed każdą frakcją. ### Regulacja wypróżnień od tygodnia przed tomografią - Dieta lekkostrawna i niewzdymająca zgodnie z instrukcją ośrodka; regularne posiłki i aktywność dostosowana do możliwości. - Około 1,5-2 l niegazowanej wody na dobę, o ile nie ma indywidualnego ograniczenia płynów. - Dicopeg: początkowo 1-2 saszetki/dobę do regularnych wypróżnień, 2 godziny odstępu od innych leków; po poprawie 1 saszetka lub odstawienie; przy biegunce odstawić. - Espumisan: przy wzdęciach i częstych gazach - 3 razy dziennie po 2 tabletki zgodnie z protokołem. ### Zaparcie wymagające diagnostyki Wypróżnienia rzadsze niż 2 razy w tygodniu, ból przy oddawaniu stolca, krew w stolcu lub ból brzucha wymagają kontaktu z lekarzem pierwszego kontaktu. ### Szczegółowa lista produktów z ulotek WWCOIT i NCEZ ### Ogólna dieta miednicy a protokół prostaty Ogólne wytyczne nie wymagają rutynowego ograniczania błonnika u każdego pacjenta. Lokalny protokół diety niewzdymającej jest jednak technicznym elementem przygotowania prostaty/pęcherza i w tej sytuacji ma pierwszeństwo. #### Produkty zbożowe Wybieraj: jasne czerstwe pieczywo pszenne, bułki, sucharki, mąkę pszenną, kaszę jęczmienną/mannę/jaglaną, drobny jasny makaron, biały ryż, naturalne błyskawiczne płatki. Ogranicz/unikaj: pieczywo żytnie/graham/orkiszowe; płatki z czekoladą/karmelem/miodem, słodkie pieczywo, brązowy ryż, ciemny makaron, kaszę gryczaną/pęczak i mąkę pełnoziarnistą. #### Warzywa i owoce Wybieraj: pieczone, duszone lub gotowane, bez skórki i pestek. Ogranicz/unikaj: kalafior, brokuły, kalarepę; niedojrzałe owoce, gruszki, śliwki, paprykę, rzodkiewkę, rzepę, szczypior, kapustę, kukurydzę, cebulę, czosnek, frytki, suszone owoce i wysokosłodzone dżemy. #### Tłuszcze Wybieraj: oliwę, olej rzepakowy/lniany, świeże masło, miękką margarynę. Ogranicz/unikaj: orzechy i masło orzechowe; smalec, utwardzony olej palmowy/kokosowy i twarde margaryny do pieczenia. #### Mięso, jaja, ryby Wybieraj: kurczaka/indyka bez skóry, chudego królika, małe ilości chudej cielęciny lub wieprzowiny, chude wędliny, dorsza/solę/mintaja/pstrąga, gotowane jaja lub omlet. Ogranicz/unikaj: łososia/makrelę i tofu; tłuste mięsa i wędliny, podroby, pasztety, sushi/tatar, ryby wędzone/konserwy oraz suche strączki. #### Nabiał Wybieraj: jogurt naturalny, kefir, zsiadłe mleko, maślankę, chudy/półtłusty twaróg i ser o obniżonej zawartości tłuszczu. Ogranicz/unikaj: mozzarella light w ograniczeniu; tłuste mleko i śmietana, sery pleśniowe, mleko w proszku i fromage. #### Zupy, napoje, przyprawy i desery Wybieraj: zupy krem/kleiki i czyste wywary, niegazowaną wodę, słabą herbatę/kawę, łagodne zioła, delikatne sosy, kompot/kisiel/mus/galaretkę/biszkopty/ciasto drożdżowe. Unikaj: fasolowej/kapuśniaku, zup zasmażanych i z proszku, mocnej kawy/herbaty, alkoholu, napojów gazowanych, chili/musztardy/majonezu/octu, ostrych sosów, tortów, pączków, ciasta francuskiego i batonów. ## Poznaj zespół Za leczenie odpowiada zespół radioterapii onkologicznej. W codziennej opiece możesz spotkać specjalistę oraz lekarzy rezydentów. Lekarz rezydent to lekarz w trakcie specjalizacji z radioterapii onkologicznej ; pracuje pod nadzorem i wspólnie z zespołem. ### dr n. med. Konrad Stawiski Specjalista radioterapii onkologicznej Zastępca kierownika Oddziału Brachyterapii i Onkologii Ogólnej WWCOIT w Łodzi. Szczególnie zajmuje się radioterapią nowotworów układu moczowo-płciowego i przewodu pokarmowego, w tym prostaty, pęcherza moczowego i odbytnicy. - Radioterapia stereotaktyczna (SBRT), radiochirurgia (SRS) i brachyterapia - Radiochemioterapia i leczenie skojarzone - Nauczyciel akademicki Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Profil i doświadczenie zawodowe konrad@radioonkolog.pl ### lek. Jacek Burzyński Lekarz rezydent Lekarz w trakcie specjalizacji z radioterapii onkologicznej. ### lek. Lucjan Sławiński ## Kontakty i adresy ## Co dalej? - Odbierz wypis z sekretariatu Zakładu Teleradioterapii. - Jeżeli nie ustalono inaczej, zapisz się na kontrolę 4-6 tygodni po leczeniu: 42 689 52 00 , wybierz 1, następnie 3. - Kontynuuj zaleconą pielęgnację skóry, jamy ustnej i żywienie - objawy mogą jeszcze przejściowo nasilać się po ostatniej frakcji. - Na kontroli zostaną omówione badania i dalsze postępowanie. Dodatkowe informacje: radioonkolog.pl . Po leczeniu można pozostawić opinię na ZnanyLekarz.pl lub w Google . ## Otwórz poradnik dotyczący leczonej okolicy Wybierz jeden dokument odpowiadający Twojej radioterapii. Każdy PDF jest samodzielny, ma najwyżej 4 strony i można go otworzyć w przeglądarce, a następnie wydrukować. ## Pliki PDF do druku - [Zalecenia ogólne](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_uniwersalny_4_strony.pdf?v=20260807-patient-v3) - [OUN / mózg](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_OUN_4_strony.pdf?v=20260807-patient-v3) - [Głowa i szyja](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_glowa_i_szyja_4_strony.pdf?v=20260807-patient-v3) - [Hematologia / TBI / duże pola](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_hematologia_4_strony.pdf?v=20260807-patient-v3) - [Klatka piersiowa](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_klatka_piersiowa_4_strony.pdf?v=20260807-patient-v3) - [Brzuch i miednica](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_brzuch_i_miednica_4_strony.pdf?v=20260807-patient-v3) ## Dane kontaktowe i źródła nadrzędne - Interaktywny poradnik: https://radioonkolog.pl/info/ - Profil autora: https://radioonkolog.pl/o-mnie/ - Życiorys autora: https://konsta.com.pl/modules/home/ - Skrócony indeks dla modeli językowych: https://radioonkolog.pl/info/llms.txt - Manifest JSON: https://radioonkolog.pl/info/ai-manifest.json