# Radioterapia — pełny poradnik dla pacjentów > Kanoniczna wersja: https://radioonkolog.pl/info/ > Język: polski (pl-PL). Autor i recenzent merytoryczny: dr n. med. Konrad Stawiski, specjalista radioterapii onkologicznej. > Ostatnia aktualizacja redakcyjna: 2026-09-08. Ostatni przegląd merytoryczny: 2026-08-12. Materiał edukacyjny nie zastępuje indywidualnych zaleceń zespołu prowadzącego. Instrukcje przekazane pacjentowi przez ośrodek mają pierwszeństwo. W stanie bezpośredniego zagrożenia życia należy dzwonić pod 112 lub 999. ## Jak korzystać z treści Najpierw ustal napromienianą okolicę. Nie należy przenosić zaleceń regionalnych na inne rozpoznania — np. dieta i profilaktyka dla głowy i szyi nie są automatycznie właściwe dla radioterapii OUN albo prostaty. # Radioterapia: informacje przed leczeniem i w jego trakcie Wybierz to, czego potrzebujesz teraz: Wybierz leczoną okolicę na sylwetce lub na kartach poniżej. Otrzymasz krótkie podsumowanie oraz link do osobnej strony wybranej okolicy. Ostatni przegląd merytoryczny: 12 sierpnia 2026 r. ## Wybierz obszar na sylwetce ## Wybierz dokładnie leczoną okolicę ### Brzuch i miednica W tej okolicy przygotowanie zależy od leczonego narządu. Wybierz jedną z trzech instrukcji: ## Przygotuj wizytę wcześniej Aby przyspieszyć przebieg wizyty, możesz opisać objawy i bezpiecznie przekazać dokumentację: otwórz ankietę i prześlij dokumentację . Formularz jest dobrowolny i nie służy do zgłaszania pilnych problemów. Zgłoszenia nie są monitorowane jak telefon alarmowy; przy pilnym pogorszeniu skorzystaj ze schematu pilnej pomocy . https://notatnikmedyczny.pl/przed-wizyta/dm0s3C_qDonXR_CPmCClKjQ3YJbHwAFJdEg0umhtX1A ## Inna okolica / zalecenia ogólne Podstawowe zasady pielęgnacji, żywienia i bezpieczeństwa podczas radioterapii. ### Przed każdą sesją - Stosuj dokładnie instrukcję dotyczącą jedzenia, picia, leków, pęcherza i jelit. - Nie ścieraj znaczników na skórze i nie poprawiaj ich samodzielnie. - Przychodź w podobnym stanie przygotowania. ### Skóra - Myj letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem bez zwykłego mydła; osuszaj bez pocierania. - Od pierwszego dnia nakładaj cienką warstwę bezzapachowego kremu nawilżającego i natłuszczającego 2-3 razy dziennie. - Unikaj tarcia, plastrów, perfum, alkoholu, peelingów, talku, lodu, termoforu, sauny i solarium. ### Jedzenie i płyny - Jedz 5-6 mniejszych posiłków i dodawaj źródło białka do każdego z nich. - Waż się 1-2 razy w tygodniu i wcześnie zgłaszaj spadek masy. - Nie rozpoczynaj głodówki, diety ketogenicznej ani wysokich dawek suplementów bez uzgodnienia. ### Objawy zależne od okolicy - Mokra lub otwarta skóra, pęcherze, ropna wydzielina, samoistne krwawienie lub czarna albo szara tkanka wymagają oceny. - Wybierz drogę kontaktu w jednym schemacie Pilne objawy . ## OUN / mózg Maska, leki przeciwobrzękowe i przeciwpadaczkowe, nudności, steroidy oraz skóra głowy. ### Najważniejsze Maska termoplastyczna stabilizuje pozycję, ale nie blokuje oddychania. Leki przeciwobrzękowe, przeciwpadaczkowe i przeciwwymiotne przyjmuj dokładnie według rozpiski - nie zmieniaj dawek samodzielnie. ### Nudności i apetyt - Jedz małe porcje co 2-3 godziny; wybieraj potrawy chłodne lub letnie i o słabym zapachu. - W każdym posiłku uwzględnij białko. - Przy hiperglikemii po steroidach zespół może dobrać preparat odżywczy o niższym indeksie glikemicznym. ### Steroidy - Jedz o regularnych porach, ogranicz słodzone napoje i duże porcje słodyczy. - Nie dosalaj automatycznie potraw. - Kontroluj glikemię, jeśli tak zalecono. Nie stosuj rutynowo głodówki ani diety ketogenicznej. ### Skóra głowy - Myj letnią wodą i łagodnym, bezzapachowym szamponem; osuszaj bez pocierania. - Nie farbuj ani nie rozjaśniaj włosów; unikaj gorącego nawiewu suszarki. - Emolient stosuj cienko tylko na nieuszkodzoną skórę, jeśli zespół nie zaleci inaczej. - Narastający ból głowy, nowe wymioty, dezorientacja lub nadmierna senność wymagają oceny. - Pierwszy lub przedłużający się napad drgawkowy, utrata przytomności, nagłe osłabienie kończyny albo zaburzenia mowy lub widzenia wymagają natychmiastowej pomocy — użyj schematu Pilne objawy . ## Głowa i szyja Stomatolog, jama ustna, śluzówka, suchość, połykanie, żywienie i ochrona kości szczęk. ### Przed pierwszą frakcją - Umów ocenę stomatologiczną możliwie wcześnie; stomatolog powinien znać obszar i datę radioterapii. - Jeśli ekstrakcja jest konieczna, idealnie pozostawia się 14-21 dni na gojenie, ale nie opóźnia się pilnej radioterapii wyłącznie dla idealnego odstępu. - Ustal plan fluoryzacji; przy istotnej dawce często stosuje się pastę 5000 ppm lub nakładki. ### Codzienna higiena - Myj zęby rano i wieczorem przez 2-3 minuty miękką szczoteczką; przy pieczeniu wybierz pastę bez SLS. - Po posiłkach delikatnie płucz usta; protezy wyjmuj na noc i nie zakładaj na owrzodzenia. - Nie odstawiaj całkowicie szczotkowania z powodu bólu - zmień szczoteczkę/pastę i zgłoś problem. ### Płukanka i suchość Płukanka: 1/4 łyżeczki sody + 1/8 łyżeczki soli w 240-250 ml letniej, przegotowanej wody. Płucz 30 sekund i wypluj 4-6 razy dziennie; przygotuj świeżą porcję codziennie. Popijaj wodę, używaj nawilżacza i preparatu zastępującego ślinę. Unikaj alkoholu, wody utlenionej, bardzo kwaśnych i intensywnie miętowych preparatów. ### Żywienie i połykanie - Cel orientacyjny: co najmniej 30 kcal/kg/dobę i 1,2-1,5 g białka/kg/dobę - indywidualnie dostosowany. - Jedz 5-7 małych, miękkich i wilgotnych posiłków; wzbogacaj małą porcję tłuszczem lub białkiem. - Nie zmieniaj konsystencji płynów „na próbę”. Kaszel lub duszność przy piciu wymagają oceny połykania. ### Jak stosować preparaty Przykłady z polskich aptek — nie obowiązkowa lista zakupów. OTC oznacza lek bez recepty, Rp — lek na receptę. Wyrób medyczny i żywność medyczna dostępne bez recepty nie są lekami OTC. Dostępność może się zmieniać; najpierw wybiera się rodzaj postępowania, a konkretny preparat zgodnie z zaleceniem stomatologa i zespołu. | Preparat i zastosowanie | Sposób stosowania | | OTC — Tantum Verde 1,5 mg/ml Benzydamina do płukania jamy ustnej i gardła. | Według polskiej ChPL: około 15 ml roztworu stężonego lub rozcieńczonego niewielką ilością wody; płucz 20–30 sekund i wypluj 2–3 razy na dobę. Schemat onkologiczny może być częstszy — nie zwiększaj dawki samodzielnie. | | Bez recepty — wyrób medyczny: FOMUKAL Suchość jamy ustnej oraz wspomaganie zapobiegania i leczenia zapalenia śluzówki po radioterapii lub chemioterapii. | Wymieszaj 15 ml roztworu A z 15 ml roztworu B i użyj od razu. Płucz przez minutę połową roztworu i wypluj; powtórz drugą połową. Stosuj 4–10 razy na dobę, co najmniej 15 minut po jedzeniu lub piciu. Nie połykaj. Po otwarciu używaj maksymalnie 15 dni. | | OTC — SEPTOSAN fix Tradycyjny lek do stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej i gardła oraz zapalenia dziąseł. | Jedną saszetkę zalej 100–120 ml wrzącej wody i naparzaj pod przykryciem około 15 minut. Świeżym naparem płucz jamę ustną i gardło 1–5 razy na dobę, następnie wypluj. Nie stosuj dłużej niż tydzień. | | OTC — elmex DURAPHAT 5000 Pasta 5000 ppm fluoru do profilaktyki próchnicy u osób powyżej 16 lat z dużym ryzykiem próchnicy; nie jest zwykłą pastą dla każdego pacjenta. | Nałóż około 2 cm pasty. Myj zęby pionowymi ruchami od dziąseł do końca zębów 3 razy dziennie po posiłkach przez około 3 minuty. Wypluj nadmiar i nie połykaj; stosuj zgodnie z planem stomatologicznym. | | Mój protokół Rp — nystatyna 100 000 j.m./ml W moim protokole nystatyna jest rutynowo stosowana profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi. Nie jest to zalecenie uniwersalne dla innych ośrodków. | Wyłącznie zgodnie z receptą i moim protokołem: 1 ml 4 razy na dobę. Zawiesinę trzymaj w ustach możliwie długo, a następnie połknij. | ### Objawy zależne od tej okolicy Ból uniemożliwiający jedzenie lub sen, kaszel przy piciu i narastające ograniczenie otwierania ust wymagają oceny. Wybierz właściwą drogę kontaktu w jednym schemacie Pilne objawy . ## Hematologia / TBI / duże pola Badania krwi, zakażenia, skóra, jama ustna, żywienie i bezpieczeństwo przy immunosupresji. ### Badania, zakażenia i leki - Wykonuj morfologię i inne badania w terminach zapisanych przez zespół. - Mierz temperaturę przy dreszczach, osłabieniu lub uczuciu rozbicia. - Nie rozpoczynaj samodzielnie antybiotyku, leku przeciwgrzybiczego, probiotyku ani suplementu. - Przy głębokiej neutropenii, ciężkiej immunosupresji lub cewniku przypadkowe probiotyki mogą być niewłaściwe. ### Skóra i jama ustna - Myj skórę w polu letnią wodą i łagodnym środkiem; nawilżaj cienką warstwą bezzapachowego kremu nawilżającego i natłuszczającego. - Używaj miękkiej szczoteczki, pasty z fluorem i łagodnej płukanki soli/sody; unikaj alkoholu i wody utlenionej. - Mokra, otwarta, krwawiąca lub ropna skóra i bolesne owrzodzenia wymagają oceny. ### Jedzenie i nawodnienie - Jedz 5-6 mniejszych posiłków z białkiem; wzbogacaj małe porcje, gdy apetyt spada. - Waż się od pierwszego tygodnia i wcześnie zgłaszaj spadek masy. - Jeśli długotrwale zjadasz mniej niż połowę potrzeb, zespół powinien wcześnie rozważyć żywienie medyczne. ### Objawy zależne od leczenia - Nowe wybroczyny, krwawienie, bolesne owrzodzenia jamy ustnej albo ropna rana wymagają pilnej oceny. - Próg gorączki i drogi kontaktu są podane raz w schemacie Pilne objawy . ## Pierś i klatka piersiowa Pierś, ściana klatki, płuca i śródpiersie: pozycja, skóra, przełyk, żywienie i objawy alarmowe. ### Planowanie Możesz być ułożony z rękami nad głową; czasem stosuje się materac próżniowy lub kontrolę oddechu. Przy napromienianiu lewej piersi może być potrzebne wstrzymanie oddechu. ### Skóra piersi i ściany klatki - Myj letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem bez zwykłego mydła; nakładaj cienką warstwę bezzapachowego kremu nawilżającego i natłuszczającego 2-3 razy dziennie. - Wybierz miękki biustonosz bez fiszbin lub luźny top; ogranicz tarcie pod piersią i w pachach. - Dezodorant jest dozwolony na nieuszkodzoną skórę, jeśli nie szczypie; wybierz wersję bezzapachową i bez alkoholu. - Nie używaj pudru, mąki ziemniaczanej, plastrów, peelingów, perfum, lodu ani termoforu. ### Gdy boli przy połykaniu - Jedz 5-6 małych posiłków, gładkich, miękkich i wilgotnych. - Jedz powoli, małymi kęsami; pozostań pionowo 30-60 minut po posiłku. - Przy bólu ogranicz potrawy kwaśne, ostre, bardzo gorące, suche i twarde oraz alkohol i napoje gazowane. - Kaszel lub krztuszenie po płynach wymagają pilnej oceny połykania. Ból przełyku utrudniający jedzenie, nowa lub narastająca duszność, krwioplucie albo silny ból w klatce wymagają oceny. Wybierz właściwą drogę kontaktu w jednym schemacie Pilne objawy . ## Brzuch i miednica — inne okolice Zalecenia dotyczą m.in. odbytnicy i narządów ginekologicznych. Prostata i rak pęcherza mają osobne instrukcje. ### Przygotowanie do sesji Przygotuj pęcherz i jelita zgodnie z pisemną instrukcją zespołu. Nie stosuj samodzielnie instrukcji dla prostaty ani raka pęcherza. Jedz regularnie i pij zgodnie z zaleceniami. Jeśli pojawi się biegunka, zgłoś ją zespołowi i skorzystaj z zaleceń żywieniowych na stronie tej okolicy. ### Higiena i samopoczucie Delikatnie myj skórę i osuszaj bez tarcia. Zgłaszaj ból, podrażnienie skóry oraz zmiany w oddawaniu moczu i stolca. Co najmniej cztery wodniste stolce ponad zwykły rytm, krew w stolcu, silny ból brzucha albo niemożność oddania moczu wymagają pilnej oceny. Wybierz drogę kontaktu w jednym schemacie Pilne objawy . ## Prostata ### Pęcherz wypełniony Do tomografii do planowania radioterapii i każdej sesji przygotuj komfortowo wypełniony pęcherz. Powtarzaj ustalony z personelem sposób przygotowania. ### Odbytnica możliwie pusta Zadbaj o regularne wypróżnienia. Nie stosuj samodzielnie lewatyw ani leków przeczyszczających. Pełna instrukcja opisuje przygotowanie, dietę i postępowanie przy gazach. ### W trakcie leczenia Zgłaszaj pieczenie przy oddawaniu moczu, częstsze wypróżnienia, biegunkę i ból. Zalecenia dotyczące jedzenia, higieny i opieki po leczeniu znajdziesz na stronie prostaty. Nie możesz oddać moczu lub masz inny niepokojący objaw? Sprawdź Pilne objawy . ## Rak pęcherza ### Pęcherz całkowicie pusty Oddaj mocz bezpośrednio przed tomografią do planowania radioterapii i przed każdą sesją napromieniania. ### Nie przygotowuj się jak do leczenia prostaty Nie wypijaj dużej porcji wody po to, by wypełnić pęcherz przed sesją. Poza tym pij zgodnie z zaleceniami zespołu. ### Jedzenie, higiena i objawy Na stronie raka pęcherza znajdziesz pełną instrukcję przygotowania, dietę i postępowanie przy dolegliwościach jelitowych oraz moczowych. ## Co powiedzieć zespołowi i co zabrać ### Powiedz zespołowi przed CT lub leczeniem - o wcześniejszej radioterapii, szczególnie w nakładającej się okolicy; - o rozruszniku, ICD, neurostymulatorze lub innym implancie elektronicznym; - o możliwości ciąży; - o wszystkich lekach, lekach przeciwkrzepliwych i alergiach; - o chorobie nerek, wcześniejszej reakcji na kontrast, cukrzycy i metforminie, jeśli planowany jest kontrast lub bycie na czczo; - o klaustrofobii, niemożności leżenia płasko lub zaleconym ograniczeniu płynów; - o aktualnych problemach stomatologicznych przed leczeniem głowy i szyi. ### Co zabrać - dokument tożsamości i skierowanie, jeśli jest wymagane; - aktualną listę leków i informacje o alergiach; - wynik badania histopatologicznego oraz opisy i płyty z ostatnich badań obrazowych, jeśli nie zostały już przesłane; - pisemną instrukcję przygotowania pęcherza, jelit lub bycia na czczo; - numer telefonu bliskiej osoby. ## Radioterapia krok po kroku ### Czym jest radioterapia? Radioterapia - obok chirurgii i leczenia lekami przeciwnowotworowymi - jest jednym z głównych sposobów leczenia nowotworów. Badania obrazowe pomagają określić obszar leczenia, a wiązki promieniowania są kierowane tak, aby zniszczyć komórki nowotworowe i możliwie oszczędzić zdrowe tkanki. Jest to teleradioterapia. Radioterapia jest rozwijana od ponad 100 lat i zgodnie z wytycznymi może być potrzebna na pewnym etapie leczenia około połowie pacjentów onkologicznych. Nowoczesne techniki teleradioterapii - m.in. radiochirurgia i radioterapia stereotaktyczna - zwiększają precyzję i skuteczność. Radioterapię można łączyć z chemioterapią lub immunoterapią. Brachyterapia i leczenie radioizotopowe wymagają odrębnych instrukcji. ### Konsylium i telefon z terminem badań Po wizycie przypadek jest omawiany na konsylium radioterapeutycznym. Personel telefonicznie poda terminy badań do planowania. Jeśli nikt nie zadzwoni w ciągu tygodnia, zadzwoń pod 42 689 55 28 w dni robocze 8:00-15:00. ### Badania i ułożenie w pozycji leczenia W Zakładzie Teleradioterapii wykonuje się CT, a czasem dodatkowo MR lub PET-CT. Jeżeli potrzebna jest maska termoplastyczna, najpierw dopasowuje się ją do pacjenta, a CT do planowania radioterapii wykonuje się już w tej masce. Podczas CT mogą być też użyte materac próżniowy, ułożenie rąk nad głową lub kontrola oddechu. Drobne tatuaże pozycjonujące pomagają odtworzyć przy każdej sesji (frakcji) tę samą pozycję oraz przekazany sposób przygotowania. Przy kontraście obowiązuje instrukcja dotycząca bycia na czczo i aktualnego wyniku kreatyniny. CT do planowania radioterapii zwykle nie ma opisu diagnostycznego; PET-CT otrzymuje opis. ### Plan i kontrola jakości Lekarz zaznacza obszary leczenia i zdrowe narządy, które trzeba chronić. Fizyk medyczny projektuje układ wiązek oraz rozkład dawki, a lekarz sprawdza bezpieczeństwo planu. Do przygotowania planu potrzebne są wszystkie zlecone badania do planowania radioterapii: tomografia komputerowa (CT) oraz ewentualnie PET lub rezonans magnetyczny (MR). O terminie rozpoczęcia leczenia personel poinformuje telefonicznie. ### Sesje radioterapii Jedno podanie dawki to sesja, nazywana też frakcją. Dawka i liczba sesji są ustalane indywidualnie, a wstępna propozycja może zmienić się po planowaniu. Leczenie może obejmować jedną lub kilka sesji, 1–2 tygodnie albo około 7 tygodni; zwykle odbywa się od poniedziałku do piątku lub np. co drugi dzień. ### Ambulatoryjnie Codzienny dojazd, zwykle około 30 minut na wizytę; kontrola lekarska co najmniej raz w tygodniu. ### Hostelowo Hotel opłacany przez szpital i bezpłatny transport. NFZ nie refunduje wyżywienia. ### Oddziałowo Pobyt w Oddziale Brachyterapii i Onkologii Ogólnej dla pacjentów wymagających codziennej opieki. Personel oddziału: 42 689 55 04 . Przed radioterapią, w jej trakcie lub po zakończeniu mogą być podawane dodatkowe leki, chemioterapia albo immunoterapia. Szczegółowy przebieg jest wyjaśniany indywidualnie. ### Jak ustalić termin rozpoczęcia leczenia ambulatoryjnego Czekaj na telefon od personelu z terminem rozpoczęcia leczenia. Jeśli nie było telefonu i minęło więcej niż 14 dni od wykonania wszystkich badań potrzebnych do planowania radioterapii (tomografii komputerowej oraz ewentualnie PET lub MR do planowania), zadzwoń pod 42 689 55 54 w dni robocze 8:00-15:00. Licz dni od ostatniego z tych badań, nie od samej tomografii, jeśli PET lub MR wykonano później. ## Badania, wizyty i leki ### Badania krwi Jeżeli nie ustalono inaczej: Laboratorium, ul. Paderewskiego 2, pon.-pt. 6:30-16:30. Wyników nie trzeba odbierać - są widoczne w systemie. ### Kontrola od 9:00 Gabinet nr 22 w Zakładzie Teleradioterapii, przy aparatach. Nie trzeba się wcześniej zapisywać. Na kontrolach ustalane są zalecenia dotyczące diety, pielęgnacji, chemioterapii, hormonoterapii i innych elementów leczenia. Zlecenia leków doustnych (np. temozolomid, kapecytabina, enzalutamid, apalutamid, darolutamid) mogą być wydawane podczas tych wizyt. Leczenie dożylne jest prowadzone wspólnie z onkologiem klinicznym. ### Pilny kontakt z Zakładem: dni robocze 8:00-15:00 Pokój lekarski Oddziału Brachyterapii i Onkologii Ogólnej: 42 689 55 03 . Personel oddziału – sprawy organizacyjne: 42 689 55 01 . Te numery nie zastępują pomocy ratunkowej; w nagłym zagrożeniu życia dzwoń pod 112 lub 999 . ## Pilne objawy: gdzie szukać pomocy Wybierz pomoc odpowiednią do sytuacji. Jeśli nie masz pewności, a stan szybko się pogarsza, nie czekaj. ### Skontaktuj się z zespołem tego samego dnia - gorączka 38,0°C lub więcej, dreszcze albo wyraźne pogorszenie samopoczucia - niemożność picia lub przyjmowania leków albo bardzo mała ilość moczu - narastający ból, nasilona biegunka lub powtarzające się wymioty - ropna wydzielina, rozległa mokra rana, szybko narastający obrzęk albo krwawienie - szybki spadek masy ciała lub jedzenie mniej niż połowy zwykłej ilości przez 2–3 dni ### Zakład: dni robocze 8:00-15:00 W tych godzinach zadzwoń do zespołu prowadzącego. Te telefony nie są numerami całodobowymi. - Pokój lekarski: 42 689 55 03 - Personel oddziału – sprawy organizacyjne: 42 689 55 01 ### Po godzinach — stan pilny, ale bez zagrożenia życia Skorzystaj z Nocnej i Świątecznej Opieki Zdrowotnej. Działa w dni robocze od 18:00 do 8:00, a w soboty, niedziele i święta przez całą dobę. Nie obowiązuje rejonizacja. - NŚOZ w szpitalu im. M. Kopernika: 42 689 50 05 - NŚOZ — dodatkowy numer: 42 689 50 04 - NŚOZ — dodatkowy numer: 42 689 50 01 - Całodobowa Telefoniczna Informacja Pacjenta NFZ: 800 190 590 ### Natychmiast dzwoń pod 112 lub 999 - ciężka lub nagła duszność - masywne krwawienie - utrata przytomności - pierwszy lub przedłużający się napad drgawkowy - nagłe porażenie, osłabienie kończyny lub zaburzenia mowy - niemożność przełknięcia śliny 112 lub 999 Термінові симптоми та контакти українською ## Najważniejsze zasady Na tej stronie pozostają krótkie wskazówki. Pełne poradniki mają osobne adresy, dzięki czemu można łatwo zapisać lub wysłać tylko potrzebny temat. ### Skóra podczas radioterapii Najważniejsze w 60 sekund: - Myj skórę codziennie letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem. Osuszaj przez przykładanie ręcznika. - Od pierwszego dnia nakładaj cienką warstwę bezzapachowego emolientu 2–3 razy dziennie, np. Dexeryl krem lub Atoderm Intensive Baume (bez recepty). - Ogranicz tarcie. Nie stosuj w polu leczenia plastrów, perfum, peelingów, talku, lodu ani termoforu. ### Żywienie podczas radioterapii - Jedz regularnie. Gdy apetyt spada, wybierz 5–6 mniejszych posiłków zamiast trzech dużych. - Dodawaj źródło białka do każdego posiłku, na przykład jajko, nabiał, rybę, mięso lub dobrze tolerowane produkty roślinne. - Waż się raz lub dwa razy w tygodniu. Gdy zwykłe jedzenie nie wystarcza, zespół może zalecić dostępny bez recepty preparat odżywczy, np. Nutridrink Protein lub Fresubin 2 kcal Drink. ### Jama ustna podczas radioterapii głowy i szyi - Myj zęby miękką lub ultramiękką szczoteczką rano i wieczorem, także gdy błona śluzowa boli. - Płucz usta łagodnym roztworem soli i sody; unikaj płynów z alkoholem i wody utlenionej. - Przykłady z apteki: OTC — Tantum Verde, Septosan fix i elmex Duraphat 5000; bez recepty — wyrób Fomukal; Rp — nystatyna według mojego protokołu. ### Kiedy objawy się nasilają | Obszar | Co zrobić | | Skóra | Ból, pęcherze, sączenie, ropa lub krwawienie wymagają oceny. Zobacz tabelę nasilenia. | | Jedzenie i picie | Nie czekaj, aż objawy uniemożliwią picie lub leki. Zobacz progi działania. | | Jama ustna | Ból utrudniający jedzenie, sen lub połykanie wymaga wczesnego leczenia. Zobacz tabelę nasilenia. | Przejdź do jednego schematu pilnej pomocy ## Powtarzalne przygotowanie pęcherza i jelit ### Dwa różne sposoby przygotowania Prostata: komfortowo wypełniony pęcherz — 700 ml wody i 45–60 minut oczekiwania. Rak pęcherza: całkowicie pusty pęcherz — oddanie moczu bezpośrednio przed CT do planowania radioterapii i każdą frakcją. Instrukcja zespołu ma zawsze pierwszeństwo. W obu protokołach ważne jest możliwie powtarzalne przygotowanie jelit. Sposobu przygotowania pęcherza nie wolno przenosić z jednego rozpoznania na drugie. ### Radioterapia prostaty — pęcherz wypełniony ### W domu Usiądź na sedesie na 15-20 minut i spróbuj opróżnić jelita oraz oddać gazy. ### W szpitalu Około godzinę przed badaniem lub leczeniem opróżnij pęcherz; oddaj stolec i gazy, jeśli czujesz potrzebę. ### Wypij wodę Gdy personel o to poprosi, wypij 700 ml niegazowanej wody. Zabierz co najmniej dwie butelki po 700 ml. ### Odczekaj Nie oddawaj moczu przez 45-60 minut. Silne parcie od razu zgłoś personelowi. ### Radioterapia raka pęcherza — pęcherz całkowicie pusty ### Przyjedź wcześniej Zgłoś personelowi, że przygotowujesz się do leczenia raka pęcherza. ### Oddaj mocz Bezpośrednio przed CT lub frakcją skorzystaj z toalety i całkowicie opróżnij pęcherz. ### Wróć do personelu Po oddaniu moczu zgłoś gotowość. Nie pij 700 ml wody w celu napełnienia pęcherza. ### Powtarzaj Wykonaj te same czynności bezpośrednio przed każdą frakcją. ### Tylko przygotowanie prostaty lub pęcherza według mojego protokołu, jeśli zostało zalecone Nie jest to ogólna dieta podczas radioterapii. Stosuj ją od dnia wskazanego przez zespół i zakończ zgodnie z jego instrukcją. #### Regulacja wypróżnień od tygodnia przed tomografią - Dieta lekkostrawna i niewzdymająca zgodnie z instrukcją ośrodka; regularne posiłki i aktywność dostosowana do możliwości. - Około 1,5-2 l niegazowanej wody na dobę, o ile nie ma indywidualnego ograniczenia płynów. - Makrogol (np. preparat z rodziny Dicopeg, dostępny bez recepty): wyłącznie wariant, dawka i czas stosowania zapisane przez zespół. Poszczególne produkty nie muszą mieć takiego samego składu ani mocy; nie zamieniaj ich samodzielnie. Przy biegunce odstaw i skontaktuj się z zespołem. - Symetykon (np. lek OTC Espumisan): wyłącznie w mocy, postaci i dawce wskazanej przez zespół. Różne tabletki i kapsułki nie są automatycznie zamienne. ### Zaparcie wymagające diagnostyki Wypróżnienia rzadsze niż 2 razy w tygodniu, ból przy oddawaniu stolca, krew w stolcu lub ból brzucha wymagają kontaktu z lekarzem pierwszego kontaktu. ### Szczegółowa lista produktów z moich materiałów i NCEZ ### Ogólna dieta miednicy a mój protokół prostaty Ogólne wytyczne nie wymagają rutynowego ograniczania błonnika u każdego pacjenta. Mój protokół diety niewzdymającej jest jednak technicznym elementem przygotowania prostaty/pęcherza i w tej sytuacji ma pierwszeństwo. #### Produkty zbożowe Wybieraj: jasne czerstwe pieczywo pszenne, bułki, sucharki, mąkę pszenną, kaszę jęczmienną/mannę/jaglaną, drobny jasny makaron, biały ryż, naturalne błyskawiczne płatki. Ogranicz/unikaj: pieczywo żytnie/graham/orkiszowe; płatki z czekoladą/karmelem/miodem, słodkie pieczywo, brązowy ryż, ciemny makaron, kaszę gryczaną/pęczak i mąkę pełnoziarnistą. #### Warzywa i owoce Wybieraj: pieczone, duszone lub gotowane, bez skórki i pestek. Ogranicz/unikaj: kalafior, brokuły, kalarepę; niedojrzałe owoce, gruszki, śliwki, paprykę, rzodkiewkę, rzepę, szczypior, kapustę, kukurydzę, cebulę, czosnek, frytki, suszone owoce i wysokosłodzone dżemy. #### Tłuszcze Wybieraj: oliwę, olej rzepakowy/lniany, świeże masło, miękką margarynę. Ogranicz/unikaj: orzechy i masło orzechowe; smalec, utwardzony olej palmowy/kokosowy i twarde margaryny do pieczenia. #### Mięso, jaja, ryby Wybieraj: kurczaka/indyka bez skóry, chudego królika, małe ilości chudej cielęciny lub wieprzowiny, chude wędliny, dorsza/solę/mintaja/pstrąga, gotowane jaja lub omlet. Ogranicz/unikaj: łososia/makrelę i tofu; tłuste mięsa i wędliny, podroby, pasztety, sushi/tatar, ryby wędzone/konserwy oraz suche strączki. #### Nabiał Wybieraj: jogurt naturalny, kefir, zsiadłe mleko, maślankę, chudy/półtłusty twaróg i ser o obniżonej zawartości tłuszczu. Ogranicz/unikaj: mozzarella light w ograniczeniu; tłuste mleko i śmietana, sery pleśniowe, mleko w proszku i fromage. #### Zupy, napoje, przyprawy i desery Wybieraj: zupy krem/kleiki i czyste wywary, niegazowaną wodę, słabą herbatę/kawę, łagodne zioła, delikatne sosy, kompot/kisiel/mus/galaretkę/biszkopty/ciasto drożdżowe. Unikaj: fasolowej/kapuśniaku, zup zasmażanych i z proszku, mocnej kawy/herbaty, alkoholu, napojów gazowanych, chili/musztardy/majonezu/octu, ostrych sosów, tortów, pączków, ciasta francuskiego i batonów. ## Poznaj zespół Za leczenie odpowiada zespół radioterapii onkologicznej. W codziennej opiece możesz spotkać specjalistę oraz lekarzy rezydentów. Lekarz rezydent to lekarz w trakcie specjalizacji z radioterapii onkologicznej ; pracuje pod nadzorem i wspólnie z zespołem. ### Lekarz Ustala wskazania i zakres leczenia, ocenia działania niepożądane, zleca badania i wystawia recepty. ### Personel realizujący radioterapię Pomaga odtworzyć pozycję i przygotowanie przed każdą sesją, obsługuje aparat i pozostaje w kontakcie z pacjentem podczas napromieniania. ### Personel pielęgniarski Pomaga w ocenie objawów, pielęgnacji skóry i ran oraz w codziennych problemach związanych z leczeniem. ### Fizyk medyczny Przygotowuje plan rozkładu dawki i kontroluje jakość oraz bezpieczeństwo aparatury. Zwykle nie jest osobą do bezpośredniego kontaktu pacjenta. ### Dietetyk, logopeda i psychoonkolog Włączają się zależnie od potrzeb: przy trudnościach z jedzeniem i połykaniem, spadku masy ciała lub obciążeniu psychicznym. ### dr n. med. Konrad Stawiski Specjalista radioterapii onkologicznej Zastępca kierownika Oddziału Brachyterapii i Onkologii Ogólnej w Łodzi. Szczególnie zajmuje się radioterapią nowotworów układu moczowo-płciowego, przewodu pokarmowego, ośrodkowego układu nerwowego (OUN) i płuca, w tym prostaty, pęcherza moczowego i odbytnicy. - Radioterapia stereotaktyczna (SBRT), radiochirurgia (SRS) i brachyterapia - Radiochemioterapia i leczenie skojarzone - Nauczyciel akademicki Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Profil i doświadczenie zawodowe konrad@radioonkolog.pl ### lek. Jacek Burzyński Lekarz rezydent Lekarz w trakcie specjalizacji z radioterapii onkologicznej. ### lek. Lucjan Sławiński ## Kontakty i adresy ### Umów wizytę #### Na NFZ Wojewódzka Poradnia Onkologiczna Zadzwoń pod 42 689 52 00 i wybierz 1 — Poradnia Radioterapii Onkologicznej. #### Prywatnie Wizytę u dr. n. med. Konrada Stawiskiego możesz umówić przez: - ZnanyLekarz — Konrad Stawiski - Multi Clinic Zapisy na wizytę w poradni to co innego niż ustalenie pierwszej sesji radioterapii. Po badaniach do planowania czekaj na telefon personelu; zasady kontaktu w razie braku telefonu znajdziesz poniżej. ### Po godzinach i w nagłym zagrożeniu Telefony Zakładu i poradni nie są całodobowymi numerami ratunkowymi. Numery Nocnej i Świątecznej Opieki Zdrowotnej oraz kryteria wezwania 112/999 znajdują się w jednym aktualizowanym schemacie: Pilne objawy . ## Co dalej? ### Pierwsze tygodnie - Odbierz wypis i zachowaj informację o dawce oraz obszarze leczenia. - Jeśli nie ustalono inaczej, umów kontrolę po 4–6 tygodniach: 42 689 52 00 , wybierz 1. - Kontynuuj zaleconą pielęgnację — objawy mogą przejściowo nasilić się po ostatniej frakcji. ### Po sześciu miesiącach i później Problemy z jelitami lub pęcherzem, zmęczenie, seksualność, płodność i samopoczucie również są częścią opieki po leczeniu. ## Krótkie odpowiedzi ### Czy podczas napromieniania boli? Samo podawanie wiązki w teleradioterapii jest zazwyczaj bezbolesne. Aparat może się poruszać i wydawać dźwięki, ale promieniowania nie czuć. Jeśli pozycja powoduje ból lub dyskomfort, powiedz o tym personelowi. ### Czy po radioterapii promieniuję? Po teleradioterapii nie stajesz się radioaktywny. Brachyterapia i leczenie radioizotopowe mają inne zasady, które zespół wyjaśnia osobno. ### Czy mogę przebywać z dziećmi i kobietami w ciąży? Tak, po teleradioterapii można bezpiecznie przebywać z dziećmi, niemowlętami i kobietami w ciąży. Inne zalecenia mogą dotyczyć brachyterapii lub leczenia radioizotopowego. ### Czy wypadną mi wszystkie włosy? Jeśli dochodzi do utraty włosów, dotyczy ona przede wszystkim napromienianej okolicy. Włosy poza polem leczenia zwykle nie wypadają z powodu samej teleradioterapii. ### Co zrobić, gdy spóźnię się albo nie mogę przyjechać? Zadzwoń jak najszybciej do Zakładu Teleradioterapii lub pod numer organizujący leczenie: 42 689 55 54 . Nie rezygnuj samodzielnie z kolejnych frakcji; zespół ustali dalsze postępowanie. ## Otwórz poradnik dotyczący leczonej okolicy Wybierz jeden dokument odpowiadający Twojej radioterapii. Każdy PDF jest samodzielny, ma najwyżej 4 strony i można go otworzyć w przeglądarce, a następnie wydrukować. ### Pełne strony dla leczonej okolicy ### Informacje ogólne ## Osobna strona: Przed leczeniem # Przed radioterapią: przygotowanie do CT i pierwszej sesji Krótka lista przed tomografią komputerową (CT) do planowania radioterapii i pierwszą sesją radioterapii. ## Powiedz zespołowi - o możliwości ciąży, alergiach, lekach przeciwkrzepliwych i wszystkich przyjmowanych lekach; - o chorobie nerek, wcześniejszej reakcji na kontrast, cukrzycy i metforminie; - o klaustrofobii, niemożności leżenia płasko i zaleconym ograniczeniu płynów; - o problemach stomatologicznych przed radioterapią głowy i szyi. - wynik histopatologii oraz opisy i płyty z ostatnich badań, jeśli nie zostały zaimportowane; ## Dobrowolna ankieta przed wizytą Możesz wcześniej opisać objawy i przekazać dokumentację przez ankietę przed wizytą . Formularz nie służy do pilnych zgłoszeń i nie jest monitorowany jak telefon alarmowy. W pilnej sytuacji skorzystaj ze schematu poniżej. ## Co dzieje się dalej - Zespół ustala pozycję leczenia; maskę lub materac przygotowuje się przed CT, a badanie wykonuje już w tej pozycji. - Lekarz wyznacza obszary leczenia, a fizyk medyczny przygotowuje rozkład dawki i kontrolę jakości. - Do przygotowania planu potrzebne są wszystkie zlecone badania: tomografia komputerowa (CT) do planowania radioterapii oraz, jeśli zlecono, PET lub rezonans magnetyczny (MR) do planowania. - Czekaj na telefon od personelu z terminem rozpoczęcia leczenia. Jeśli nie było telefonu i minęło więcej niż 14 dni od wykonania wszystkich badań potrzebnych do planowania radioterapii, zadzwoń pod 42 689 55 54 w dni robocze 8:00-15:00. Licz dni od ostatniego z tych badań, nie od samej tomografii, jeśli PET lub MR wykonano później. ## Osobna strona: W trakcie leczenia # W trakcie radioterapii: codzienne zasady i kontrole Najważniejsze rzeczy do powtarzania każdego dnia leczenia. ## Codziennie - odtwarzaj dokładnie instrukcję dotyczącą jedzenia, picia, leków, pęcherza i jelit; - myj skórę delikatnie i nawilżaj cienką warstwą bezzapachowego kremu, o ile zespół nie zaleci inaczej; - jedz regularnie, uwzględniaj białko, pij zgodnie z ograniczeniami i waż się 1–2 razy w tygodniu; - nie zmieniaj samodzielnie dawek leków ani nie rozpoczynaj suplementów lub restrykcyjnej diety; - zgłaszaj objawy wcześnie, zanim uniemożliwią jedzenie, picie, sen lub przyjmowanie leków. ## Organizacja leczenia - jeśli nie ustalono inaczej, badania krwi wykonuje się we wtorek; laboratorium przy ul. Paderewskiego 2 działa pon.–pt. 6:30–16:30; - cotygodniowa kontrola odbywa się w środę od 9:00 w gabinecie 22 Zakładu Teleradioterapii, bez wcześniejszego zapisu; - pilny kontakt z Zakładem w dni robocze 8:00-15:00: 42 689 55 03 lub 42 689 55 01. ## Osobna strona: Pilne objawy # Pilne objawy podczas radioterapii Nie czekaj do kolejnej planowej wizyty, jeśli stan szybko się pogarsza. ## Osobna strona: Głowa i szyja # Radioterapia głowy i szyi: przygotowanie i codzienna pielęgnacja Najpierw higiena, fluor, żywienie i wczesne zgłaszanie bólu; leki tylko według recepty. ## Przed CT i pierwszą sesją - Umów ocenę stomatologiczną możliwie wcześnie. Stomatolog powinien znać leczoną okolicę i planowaną datę rozpoczęcia radioterapii. - Zgłoś ruchome zęby, ból, obrzęk, ropień, źle dopasowaną protezę i planowane usunięcie zęba. Po radioterapii każdą ekstrakcję w napromienianej okolicy trzeba wcześniej omówić z zespołem. - Do planowania zwykle przygotowuje się maskę termoplastyczną obejmującą głowę i szyję. CT wykonuje się już w masce i w pozycji leczenia; maska stabilizuje, ale nie blokuje oddychania. - Zapisz wyjściową masę ciała. Zgłoś ból przy połykaniu, krztuszenie, kaszel przy piciu, ograniczenie otwierania ust lub wyraźny spadek apetytu. ## Codzienna higiena jamy ustnej - Myj zęby miękką lub ultramiękką szczoteczką rano i wieczorem, a jeśli zalecono — także po posiłkach. Nie przerywaj higieny tylko dlatego, że śluzówka boli; poproś o skuteczniejsze leczenie bólu. - Stosuj łagodną płukankę: 1/4 łyżeczki sody i 1/8 łyżeczki soli w 240–250 ml letniej wody. Płucz około 30 sekund i wypluj 4–6 razy na dobę; przygotowuj świeżą porcję każdego dnia. Jeśli sól szczypie, użyj samej sody. - Unikaj płynów z alkoholem, wody utlenionej i preparatów silnie piekących. Protezę czyść codziennie i zdejmuj na noc; przy bolesnych otarciach ogranicz jej używanie i zgłoś problem. - Przy suchości często popijaj wodę, nawilżaj usta i korzystaj z preparatu nawilżającego bez alkoholu, jeśli nie szczypie. - FOMUKAL (wyrób medyczny bez recepty): wymieszaj 15 ml roztworu A i 15 ml B i zużyj od razu. Płucz przez minutę połową roztworu, wypluj i powtórz drugą połową. Stosuj 4–10 razy na dobę, co najmniej 15 minut po jedzeniu lub piciu. Nie połykaj; po otwarciu używaj maksymalnie 15 dni. - SEPTOSAN fix (lek OTC): zalej 1 saszetkę 100–120 ml wrzącej wody i naparzaj pod przykryciem około 15 minut. Świeżym naparem płucz usta i gardło 1–5 razy na dobę, następnie wypluj. Nie stosuj dłużej niż tydzień ani przy uczuleniu na mentol lub rośliny jasnotowate. - elmex DURAPHAT 5000 (lek OTC, dla osób powyżej 16 lat z dużym ryzykiem próchnicy): nałóż około 2 cm pasty; myj zęby od dziąsła ku końcowi zęba 3 razy na dobę po posiłkach przez około 3 minuty i wypluj nadmiar. Nie połykaj; stosuj zgodnie z planem stomatologicznym. - Nystatyna 100 000 j.m./ml (lek na receptę): w moim protokole jest stosowana profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi — 1 ml 4 razy na dobę, trzymać w ustach możliwie długo, następnie połknąć. Stosuj zgodnie z receptą. - Tantum Verde 1,5 mg/ml (lek OTC): według polskiej ChPL około 15 ml roztworu, stężonego lub rozcieńczonego niewielką ilością wody, płukać 20–30 sekund i wypluć 2–3 razy na dobę. W protokole onkologicznym dawkowanie może być inne; nie zwiększaj częstości samodzielnie. ## Jedzenie, picie i połykanie - Jedz 5–6 mniejszych, miękkich i wilgotnych posiłków. Dodawaj sos, oliwę, masło, śmietankę lub mleko w proszku, jeśli mała porcja ma dostarczyć więcej energii i białka. - Dodawaj białko do każdego posiłku: jajko, rybę, mięso, nabiał, tofu lub dobrze tolerowane produkty roślinne. Waż się co najmniej raz w tygodniu. - Przy bólu ogranicz potrawy bardzo gorące, ostre, kwaśne, suche i twarde. Pij małymi łykami; kaszel, mokry głos lub duszność podczas picia wymagają oceny połykania. - Gdy zwykłe jedzenie nie wystarcza, zespół może zalecić żywność medyczną bez recepty, np. Nutridrink Protein lub Fresubin 2 kcal Drink. Pij powoli, najlepiej schłodzone; po porcji wypłucz usta. ## Skóra, zarost i ćwiczenia - Myj skórę szyi i twarzy letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem. Na nieuszkodzoną skórę nakładaj cienko emolient bez recepty, np. Dexeryl krem lub Atoderm Intensive Baume, 2–3 razy na dobę. - Nie używaj perfum, wody po goleniu, plastrów, peelingów, termoforu ani lodu w polu leczenia. Zarost skracaj maszynką elektryczną, jeśli skóra nie jest uszkodzona. - Wykonuj zalecone ćwiczenia połykania, żuchwy, szyi i barku. Zgłoś narastające ograniczenie otwierania ust, obrzęk szyi lub ból barku. ## Kiedy zgłosić problem Biały nalot, nasilone pieczenie lub ból przy połykaniu zgłoś mimo profilaktycznej nystatyny. Brak możliwości przełknięcia płynów lub leków, kaszel albo duszność przy piciu, szybki spadek masy, krwawienie, gorączka lub szybko narastający obrzęk wymagają pilnej oceny. Skorzystaj ze wspólnego schematu poniżej. ## Pełny poradnik jamy ustnej Dokładne informacje o suchości, bólu, fluoryzacji, pleśniawkach i ochronie zębów znajdują się na osobnej stronie. ## Osobna strona: Pierś i klatka piersiowa # Radioterapia piersi i klatki piersiowej Zalecenia dla piersi, ściany klatki piersiowej, płuc i śródpiersia. ## Planowanie i pozycja leczenia - Do CT i leczenia możesz zostać ułożony z rękami nad głową, na indywidualnym materacu lub podpórce. Zgłoś ból barku, ograniczenie ruchu ręki albo trudność w leżeniu płasko. - Przy napromienianiu lewej piersi może być stosowane wstrzymanie oddechu. Ćwicz tylko sposób pokazany przez personel; krótka przerwa w oddychaniu nie powinna powodować bólu ani duszności. - CT wykonuje się już w pozycji leczenia. Odtwarzaj ją i instrukcję oddechową tak samo przed każdą sesją. ## Skóra piersi, klatki i pachy - Myj codziennie letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem bez zwykłego mydła; osuszaj przez przykładanie ręcznika. - Nakładaj cienką warstwę bezzapachowego emolientu, np. Dexeryl krem lub Atoderm Intensive Baume (bez recepty), 2–3 razy na dobę. Nie pozostawiaj grubej warstwy tuż przed sesją. - Wybierz miękki biustonosz bez fiszbin lub luźny top. Ogranicz tarcie pod piersią i w pachach. Dezodorant jest dozwolony na nieuszkodzoną skórę, jeśli nie szczypie; wybierz bezzapachowy i bez alkoholu. - Nie używaj pudru, mąki ziemniaczanej, plastrów, perfum, peelingów, lodu ani termoforu w polu leczenia. - Folię ochronną, np. Mepitel Film lub Hydrofilm, oraz steryd miejscowy stosuj tylko według planu ośrodka. Folię zakłada personel na suchą, nieuszkodzoną skórę; nie nakładaj pod nią kremu. ## Jedzenie i ból przy połykaniu - Jeśli przełyk nie jest napromieniany i jesz bez problemu, nie wprowadzaj profilaktycznie restrykcyjnej diety. - Przy bólu jedz 5–6 małych, miękkich i wilgotnych posiłków. Dodawaj sos; ogranicz suche, twarde, bardzo gorące, ostre i kwaśne potrawy. - Jedz powoli, małymi kęsami i pozostań pionowo 30–60 minut po posiłku. Dodawaj źródło białka i waż się raz w tygodniu. - Kaszel, krztuszenie lub duszność przy piciu wymagają oceny połykania. Gdy zwykłe jedzenie nie wystarcza, zapytaj o żywność medyczną, np. Nutridrink Protein lub Fresubin 2 kcal Drink. ## Oddech, ruch ręki i zmęczenie - Lekki codzienny ruch dostosowany do samopoczucia pomaga utrzymać wydolność. Po leczeniu piersi wykonuj zalecone ćwiczenia barku i ręki. - Nową duszność, uporczywy kaszel, gorączkę, ból przy oddychaniu albo krwioplucie zgłoś zespołowi; nie przypisuj ich automatycznie radioterapii. - Obrzęk ręki, piersi lub ściany klatki może wymagać oceny pod kątem obrzęku limfatycznego i rehabilitacji. ## Objawy szczególne dla tej okolicy Nowa lub narastająca duszność, krwioplucie, silny ból w klatce albo ból przełyku utrudniający jedzenie wymagają oceny. Wybierz właściwą drogę pomocy we wspólnym schemacie poniżej. ## Więcej szczegółów ## Osobna strona: Prostata # Radioterapia prostaty: przygotowanie, dieta i objawy Ta strona dotyczy prostaty. Nie stosuj jej przy radioterapii raka pęcherza. Instrukcja personelu ma pierwszeństwo. Dotyczy radioterapii prostaty. Opróżnij pęcherz, wypij 700 ml niegazowanej wody dopiero na polecenie personelu i nie oddawaj moczu przez 45–60 minut. ## Dlaczego przygotowanie trzeba powtarzać - Prostata leży między pęcherzem i odbytnicą. Ich wypełnienie może zmieniać położenie prostaty. - Komfortowo wypełniony pęcherz i możliwie pusta odbytnica pomagają odtworzyć pozycję z CT do planowania radioterapii. - Przygotowanie wykonuj tak samo przed CT i każdą sesją. Jeśli nie uda się go odtworzyć, personel może poprosić o ponowne skorzystanie z toalety, oddanie gazów albo dopicie wody. ## Od tygodnia przed CT do planowania radioterapii - Dąż do regularnego wypróżnienia codziennie lub co drugi dzień. Nie wstrzymuj potrzeby oddania stolca. - Pij zwykle około 1,5–2 litrów płynów na dobę, głównie niegazowanej wody, o ile lekarz nie zalecił ograniczenia płynów z powodu choroby serca, nerek lub innej przyczyny. - Jedz regularnie, powoli i dokładnie przeżuwaj. Codzienny spacer lub inna lekka aktywność może ułatwić pracę jelit. - Zgłoś zespołowi uporczywe zaparcie, mniej niż dwa wypróżnienia w tygodniu, ból przy oddawaniu stolca, krew w stolcu albo narastający ból brzucha. ## Dieta przygotowująca jelita - To dieta czasowa, która ma ograniczyć wzdęcia i ułatwić powtarzalne leczenie — nie jest dietą przeciwnowotworową i nie wymaga głodówki. - Na czas wskazany przez zespół ogranicz produkty wyraźnie wzdymające: napoje gazowane, alkohol, strączki, kapustę, cebulę, czosnek, paprykę, duże porcje surowych warzyw, ciemne pieczywo pełnoziarniste, otręby, orzechy i suszone owoce. - Wybieraj regularne, lekkostrawne posiłki: jasne pieczywo, ryż, drobne kasze lub makaron, ziemniaki bez skórki, gotowane warzywa, jajka, ryby, drób i dobrze tolerowany nabiał. - Nie ograniczaj na zapas produktów, które nie powodują u Ciebie gazów, biegunki ani zaparcia. Celem jest regularność, nie jak najuboższa dieta. ## Leki przygotowujące — tylko według zapisanej instrukcji - Jeżeli zespół zaleci makrogol, przykładem preparatu bez recepty jest rodzina Dicopeg. Stosuj dokładnie wskazany wariant, dawkę i czas; preparaty nie są automatycznie zamienne. Przy biegunce odstaw i skontaktuj się z zespołem. - Przy wzdęciach zespół może zalecić symetykon, np. lek OTC Espumisan. Stosuj wyłącznie moc, postać i dawkę zapisaną przez zespół. - Nie rozpoczynaj samodzielnie lewatyw, leków przeciwbiegunkowych, probiotyków ani innych środków przeczyszczających. ## W dniu CT i każdej sesji (frakcji) - W domu usiądź na sedesie na 15–20 minut i spróbuj opróżnić jelita oraz oddać gazy. - Przyjedź wcześniej i zabierz co najmniej dwie butelki niegazowanej wody po 700 ml. Około godzinę przed terminem opróżnij pęcherz. - Gdy personel poprosi, wypij 700 ml niegazowanej wody i nie oddawaj moczu. - Po 45–60 minutach zostanie wykonane badanie lub napromienianie; silne parcie zgłoś personelowi. ## Jedzenie i picie podczas leczenia - Dopóki jesz bez dolegliwości, zachowaj zbilansowaną dietę. Jedz regularnie i dodawaj źródło białka do posiłków, np. jajko, rybę, drób, nabiał lub tofu. - Przy luźniejszych stolcach wybieraj łagodniejsze produkty: ryż, ziemniaki bez skórki, płatki owsiane, dojrzały banan, gotowaną marchew i mus jabłkowy. Ogranicz czasowo tylko to, co nasila objawy: potrawy tłuste i smażone, alkohol, nadmiar kofeiny, napoje gazowane, otręby, pestki i duże porcje surowych warzyw. - Laktozę ogranicz tylko wtedy, gdy mleko lub nabiał wyraźnie nasilają gazy lub biegunkę; możesz wtedy wybrać produkty bez laktozy. - Po wodnistym stolcu można zastosować doustny płyn nawadniający bez recepty, np. ORSALIT Senior, zgodnie z etykietą i własnymi ograniczeniami płynów. ## Gdy pojawia się częstomocz lub pieczenie - Nie zmniejszaj samodzielnie ilości wody wymaganej do przygotowania pęcherza. Trudność z utrzymaniem 700 ml zgłoś personelowi — przygotowanie można bezpiecznie dostosować tylko z zespołem. - Ogranicz indywidualnie napoje nasilające objawy: kawę, mocną herbatę, energetyki, alkohol, napoje gazowane i bardzo kwaśne soki. - Pieczenie przy oddawaniu moczu, osłabienie strumienia, nasilone parcie lub częste wstawanie w nocy zgłoś na kontroli; podobne objawy może powodować także zakażenie dróg moczowych. ## Ruch, zmęczenie, seksualność i płodność - Lekki codzienny ruch, dostosowany do samopoczucia, pomaga utrzymać sprawność i może zmniejszać zmęczenie. - Radioterapia i leczenie hormonalne mogą wpływać na erekcję, libido i samopoczucie. Warto zgłosić problem, bo dostępne jest leczenie i poradnictwo. - Jeśli zachowanie płodności jest ważne, porozmawiaj z lekarzem przed rozpoczęciem leczenia o możliwości zabezpieczenia nasienia. Krew w stolcu lub moczu większa niż wcześniej, silny ból brzucha, niemożność oddania moczu albo co najmniej cztery wodniste stolce ponad zwykły rytm wymagają pilnej oceny. Wybierz drogę pomocy we wspólnym schemacie poniżej. ## Osobna strona: Pęcherz moczowy # Radioterapia raka pęcherza: przygotowanie, dieta i objawy Najważniejsza różnica: leczenie raka pęcherza odbywa się na całkowicie pustym pęcherzu. Dotyczy radioterapii raka pęcherza. Oddaj mocz bezpośrednio przed CT do planowania radioterapii i bezpośrednio przed każdą sesją. Nie pij 700 ml wody w celu wypełnienia pęcherza. ## Najważniejsza różnica względem prostaty - CT do planowania radioterapii i każdą sesję wykonuje się po całkowitym opróżnieniu pęcherza. - Nie wypijaj 700 ml wody w celu wypełnienia pęcherza. Nie korzystaj z instrukcji przeznaczonej dla radioterapii prostaty. - Jeśli personel przekaże Ci inną, indywidualną instrukcję, ma ona pierwszeństwo przed tą stroną. - Przyjedź odpowiednio wcześniej i zgłoś personelowi, że leczenie dotyczy raka pęcherza. - Bezpośrednio przed badaniem lub sesją skorzystaj z toalety i całkowicie opróżnij pęcherz. - Po oddaniu moczu wróć do personelu i zgłoś gotowość. - Nie wypijaj 700 ml wody w celu wypełnienia pęcherza, chyba że zespół wyraźnie zmieni instrukcję. ## Przygotowanie jelit i dieta techniczna - Jeżeli zespół zaleci dietę niewzdymającą lub regulację wypróżnień, rozpocznij je od wskazanego dnia i powtarzaj tak samo jak przed CT. - Na czas wskazany przez zespół ogranicz produkty wyraźnie wzdymające: napoje gazowane, alkohol, strączki, kapustę, cebulę, czosnek, paprykę i duże porcje surowych warzyw. - Jedz regularnie i nie głodź się. Wybieraj dobrze tolerowane źródła energii i białka, np. ryż, ziemniaki bez skórki, jajka, ryby, drób, nabiał lub tofu. - Makrogol, np. preparat z rodziny Dicopeg, lub symetykon, np. Espumisan, stosuj tylko wtedy, gdy zespół podał konkretny preparat, moc, dawkę i czas. - Dopóki nie ma dolegliwości, zachowaj zwykłą, zbilansowaną i dobrze tolerowaną dietę. Nie przechodź na długotrwałą dietę ubogoresztkową na zapas. - Przy biegunce wybieraj mniejsze, łagodniejsze posiłki; czasowo ogranicz tylko produkty nasilające objawy. Laktozę ogranicz tylko wtedy, gdy pogarsza biegunkę lub wzdęcia. - Nie ograniczaj całodziennego picia z obawy przed częstomoczem, chyba że lekarz zalecił limit płynów. Pusty pęcherz dotyczy chwili bezpośrednio przed badaniem i sesją. ## Objawy ze strony pęcherza i jelit - Częstomocz, parcie i pieczenie mogą nasilać się w trakcie leczenia. Zgłoś je wcześnie — czasem potrzebne jest badanie moczu lub lek łagodzący objawy. - Ogranicz indywidualnie kawę, mocną herbatę, energetyki, alkohol, napoje gazowane i bardzo kwaśne soki, jeśli nasilają pieczenie lub parcie. - Luźne stolce, gazy lub nagłe parcie na stolec także warto zgłaszać podczas cotygodniowej kontroli, zanim utrudnią jedzenie i picie. ## Ruch, zmęczenie i seksualność - Lekki codzienny ruch dostosowany do samopoczucia pomaga utrzymać sprawność i może zmniejszać zmęczenie. - Radioterapia miednicy może wpływać na seksualność. Problemy z erekcją, suchością pochwy, bólem lub obawą przed współżyciem można omówić z zespołem; dostępne są metody leczenia i rehabilitacji. - Jeśli zachowanie płodności jest ważne, porozmawiaj z lekarzem przed rozpoczęciem leczenia. Krew w moczu wyraźnie większa niż wcześniej, skrzepy, niemożność oddania moczu, silny ból albo bardzo mała ilość moczu wymagają pilnej oceny. Wybierz drogę pomocy we wspólnym schemacie poniżej. ## Osobna strona: OUN / mózg # Radioterapia mózgu i ośrodkowego układu nerwowego Najważniejsze zasady przy napromienianiu mózgu lub innych części ośrodkowego układu nerwowego. ## Maska i planowanie - Maska termoplastyczna stabilizuje głowę, ale nie blokuje oddychania; CT wykonuje się już w masce i w pozycji leczenia. - Przed badaniem zgłoś klaustrofobię, ból uniemożliwiający leżenie, problem ze słuchem lub komunikacją i implanty elektroniczne. - Jeśli maska uciska, boli albo wywołuje panikę, powiedz o tym przed rozpoczęciem sesji. Nie próbuj jej samodzielnie poprawiać. ## Leki — trzymaj się rozpiski - Steroid, lek przeciwpadaczkowy i lek przeciwwymiotny przyjmuj dokładnie według rozpiski. Nie odstawiaj steroidu ani leku przeciwpadaczkowego nagle i nie zmieniaj dawki samodzielnie. - Jeżeli zwymiotujesz krótko po przyjęciu leku, nie powtarzaj dawki bez uzgodnienia. Zapisz godzinę przyjęcia i wymiotów i skontaktuj się z zespołem. - Przy steroidzie mogą wystąpić większy apetyt, pragnienie, bezsenność, rozdrażnienie, obrzęki lub wyższa glikemia. Kontroluj cukier, jeśli tak zalecono, i zgłaszaj nasilone objawy. ## Nudności, apetyt i jedzenie - Przy nudnościach jedz małe porcje co 2–3 godziny. Często lepiej tolerowane są potrawy chłodne lub letnie, suche pieczywo i dania o słabym zapachu. - Dodawaj źródło białka do każdego posiłku: jajko, nabiał, rybę, drób, tofu lub dobrze tolerowane produkty roślinne. Pij małymi porcjami przez cały dzień. - Przy steroidach jedz regularnie, ogranicz słodzone napoje i duże porcje słodyczy; nie stosuj głodówki ani diety ketogenicznej jako zamiennika leczenia. - Waż się raz lub dwa razy w tygodniu. Brak możliwości picia, powtarzające się wymioty lub jedzenie mniej niż połowy zwykłej ilości przez 2–3 dni wymagają zgłoszenia. ## Skóra głowy i włosy - Myj skórę głowy letnią wodą i łagodnym bezzapachowym szamponem; osuszaj bez pocierania. - Na nieuszkodzoną skórę można nakładać cienko bezzapachowy emolient bez recepty, np. Dexeryl krem, 2–3 razy na dobę, jeśli zespół nie zaleci inaczej. - Unikaj farbowania, rozjaśniania, prostownicy i gorącego nawiewu. Chroń skórę przed słońcem miękkim nakryciem głowy. - Włosy mogą wypaść tylko w napromienianej okolicy. Odrost zależy od dawki i może być niepełny; zapytaj lekarza o przewidywany zakres. ## Aktywność i bezpieczeństwo - Dostosuj aktywność do równowagi, widzenia i ryzyka napadu. Nie prowadź pojazdu, jeśli lekarz zabronił prowadzenia z powodu napadu, zaburzeń neurologicznych lub leków. - Wstawaj powoli, szczególnie przy osłabieniu lub zawrotach głowy. Poproś bliskich o pomoc, jeśli istnieje ryzyko upadku. - Zapisuj nowe objawy, ich godzinę i związek z lekami. Ułatwia to bezpieczną zmianę leczenia podczas kontroli. Pierwszy lub przedłużający się napad drgawkowy, utrata przytomności, nagłe porażenie, osłabienie kończyny albo zaburzenia mowy lub widzenia wymagają natychmiastowej pomocy. Pełny schemat pomocy znajduje się poniżej. ## Osobna strona: Hematologia i duże pola # Radioterapia w chorobach hematologicznych i przy dużych polach Przy immunosupresji objawy zakażenia i pogorszenie trzeba zgłaszać wcześnie. ## Przed leczeniem i planowanie - Zakres napromieniania może obejmować węzły chłonne, kości, śledzionę, duże pola lub całe ciało (TBI). Zasady przygotowania zależą od leczonego obszaru i leczenia systemowego. - Powiedz zespołowi o centralnym cewniku naczyniowym, przeszczepieniu, wcześniejszej radioterapii, aktualnych zakażeniach i wszystkich przyjmowanych lekach. - Jeśli leczona jest głowa, szyja, klatka, brzuch lub miednica, stosuj także szczegółowe zalecenia dotyczące tej okolicy. ## Badania krwi i leki - Przy głębokiej neutropenii, immunosupresji lub centralnym cewniku przypadkowy probiotyk może być niewłaściwy. Stosuj wyłącznie plan uzgodniony z zespołem. ## Zmniejszanie ryzyka zakażenia - Myj ręce przed jedzeniem, po toalecie i po powrocie do domu. Unikaj bliskiego kontaktu z osobami z gorączką, infekcją oddechową, biegunką lub wymiotami. - Dbaj o skórę wokół cewnika dokładnie według instrukcji. Zaczerwienienie, ból, obrzęk lub wydzielinę zgłoś tego samego dnia. - Nie mierz temperatury w odbycie i nie stosuj czopków, wlewów ani lewatyw bez zgody zespołu, szczególnie przy małopłytkowości lub neutropenii. - Myj skórę łagodnie i stosuj cienką warstwę bezzapachowego emolientu bez recepty, np. Dexeryl krem lub Atoderm Intensive Baume. - Używaj miękkiej szczoteczki, pasty z fluorem i łagodnej płukanki bez alkoholu. - Nie używaj nici dentystycznej, szczoteczek międzyzębowych ani irygatora, jeśli zespół zabronił ich z powodu małej liczby płytek lub krwawienia. - Bolesne owrzodzenia, biały nalot, krwawienie z dziąseł lub trudność w połykaniu zgłoś wcześnie. - Jedz 5–6 mniejszych posiłków i dodawaj białko do każdego z nich. Pij regularnie i waż się od pierwszego tygodnia. - Wybieraj świeże produkty z pewnego źródła, dokładnie myj warzywa i owoce, dobrze podgrzewaj mięso, ryby i jaja oraz unikaj niepasteryzowanego mleka i surowych produktów zwierzęcych. - Jeśli zwykłe jedzenie nie wystarcza, zespół może zalecić żywność medyczną bez recepty, np. Nutridrink Protein lub Fresubin 2 kcal Drink. Nie zastępuj leczenia nudności, bólu lub biegunki samą zmianą diety. - Brak możliwości picia, powtarzające się wymioty, nasilona biegunka lub bardzo mała ilość moczu wymagają zgłoszenia. ## Zmęczenie i aktywność - Krótki spacer lub lekka aktywność dostosowana do wyników krwi pomaga utrzymać sprawność. Przy małopłytkowości unikaj urazów i sportów kontaktowych; przy niedokrwistości zmniejsz wysiłek i zgłoś duszność. - Planuj odpoczynek, ale staraj się nie spędzać całego dnia w łóżku. Nagłe lub wyraźnie narastające osłabienie wymaga oceny. ## Objawy szczególne Nowe wybroczyny, krwawienie, bolesne owrzodzenia jamy ustnej lub ropna rana wymagają pilnej oceny. Ogólne kryteria, w tym próg gorączki, są podane raz w schemacie pomocy poniżej. ## Osobna strona: Brzuch i miednica # Radioterapia brzucha, odbytnicy i narządów ginekologicznych Ta strona dotyczy pozostałych okolic brzucha i miednicy. Prostata i rak pęcherza mają własne, szczegółowe instrukcje. ## Czy to właściwa strona? Jeśli leczona jest prostata albo rak pęcherza, wybierz osobną instrukcję: ## Przed CT i każdą sesją - Stosuj wyłącznie pisemną instrukcję przygotowania otrzymaną dla własnego rozpoznania. Może ona dotyczyć pęcherza, jelit, jedzenia lub bycia na czczo. - Powtarzaj przygotowanie tak samo przed CT do planowania radioterapii i każdą sesją. Zgłoś personelowi biegunkę, zaparcie, wzdęcia, niemożność utrzymania pęcherza lub ograniczenie płynów. - Nie przenoś zaleceń innego pacjenta ani instrukcji dotyczącej innego narządu. ## Jedzenie i płyny bez dolegliwości - Zacznij od zwykłej, zbilansowanej i dobrze tolerowanej diety; ograniczaj tylko produkty wyraźnie nasilające objawy. - Jedz regularnie i dodawaj źródło białka do każdego posiłku. Pij około 1,5–2 litrów płynów na dobę, o ile lekarz nie zalecił ograniczenia. - Nie przechodź automatycznie na długotrwałą dietę ubogoresztkową. Zbyt szerokie ograniczenia mogą zmniejszyć ilość energii i białka. ## Gdy pojawia się biegunka, parcie lub wzdęcia - Wybieraj łagodniejsze źródła błonnika rozpuszczalnego: płatki owsiane, dojrzały banan, ryż, ziemniaki bez skórki, gotowaną marchew i mus jabłkowy. - Czasowo ogranicz tylko produkty nasilające objawy: otręby, pestki, skórki, duże porcje surowych warzyw, strączki, tłuste i smażone dania, alkohol, nadmiar kofeiny, napoje gazowane oraz produkty słodzone sorbitolem, ksylitolem lub mannitolem. - Laktozę ogranicz tylko wtedy, gdy mleko lub nabiał wyraźnie nasilają gazy albo biegunkę; wybierz wtedy produkty bez laktozy. - Po wodnistym stolcu stosuj doustny płyn nawadniający bez recepty, np. ORSALIT Senior, zgodnie z etykietą i własnymi ograniczeniami płynów. - Nie rozpoczynaj samodzielnie leku przeciwbiegunkowego ani probiotyku. Zgłoś objawy, aby wykluczyć zakażenie i dobrać leczenie. ## Gdy apetyt spada - Jedz 5–6 mniejszych posiłków. Wzbogacaj małą porcję oliwą, masłem, śmietanką, serem lub mlekiem w proszku. - Waż się raz lub dwa razy w tygodniu. Szybki spadek masy lub jedzenie mniej niż połowy zwykłej ilości przez 2–3 dni zgłoś zespołowi. - Jeśli zwykłe jedzenie nie wystarcza, zespół może zalecić żywność medyczną bez recepty, np. Nutridrink Protein lub Fresubin 2 kcal Drink. ## Pęcherz, skóra i aktywność - Przy częstomoczu lub pieczeniu ogranicz indywidualnie kawę, mocną herbatę, energetyki, alkohol, napoje gazowane i bardzo kwaśne soki. Nie zmniejszaj samodzielnie płynów potrzebnych do przygotowania. - Skórę w polu leczenia myj łagodnie i nawilżaj cienką warstwą bezzapachowego emolientu, np. Dexeryl krem lub Atoderm Intensive Baume, jeśli zespół nie zaleci inaczej. - Lekki codzienny ruch pomaga utrzymać sprawność i regularność wypróżnień. Po radioterapii ginekologicznej zapytaj zespół o profilaktykę zwężenia pochwy i właściwy moment rozpoczęcia ćwiczeń lub rozszerzadeł. Krew w stolcu lub moczu większa niż wcześniej, silny ból brzucha, co najmniej cztery wodniste stolce ponad zwykły rytm albo niemożność oddania moczu wymagają pilnej oceny. ## Osobna strona: Kości, kręgosłup i inne okolice # Radioterapia kości, kręgosłupa i innych okolic Ta ścieżka jest właściwa, jeśli leczona okolica nie ma osobnego poradnika lub nie wiesz, co wybrać. - Powiedz zespołowi o wcześniejszej radioterapii, implantach elektronicznych, możliwości ciąży, lekach przeciwkrzepliwych, alergiach, chorobie nerek i trudnościach w leżeniu. - Zabierz listę leków, dokumentację, pisemną instrukcję przygotowania i numer telefonu bliskiej osoby. - Zespół przygotuje pozycję leczenia i potrzebne unieruchomienie przed CT; badanie wykonuje się już w tej pozycji. - Odtwarzaj dokładnie instrukcję dotyczącą jedzenia, picia, leków i ułożenia. - Zgłoś narastający ból, trudność w leżeniu lub nowe osłabienie kończyny przed rozpoczęciem sesji. - Nie ścieraj znaczników i nie poprawiaj ich samodzielnie. ## Skóra i codzienna higiena - Myj pole leczenia letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem; osuszaj bez pocierania. - Na nieuszkodzoną skórę nakładaj cienką warstwę bezzapachowego emolientu bez recepty, np. Dexeryl krem lub Atoderm Intensive Baume, 2–3 razy na dobę. - Ogranicz tarcie, plastry, perfumy, peelingi, lód i termofor. Mokra, otwarta, ropna lub krwawiąca skóra wymaga oceny. ## Jedzenie, picie i zmęczenie - Jedz regularnie, dodawaj białko do każdego posiłku, pij zgodnie z zaleceniami i waż się raz lub dwa razy w tygodniu. - Nie rozpoczynaj głodówki, restrykcyjnej diety przeciwnowotworowej ani dużych dawek suplementów. - Przy spadku apetytu jedz 5–6 mniejszych posiłków. Gdy zwykłe jedzenie nie wystarcza, zapytaj o żywność medyczną, np. Nutridrink Protein lub Fresubin 2 kcal Drink. - Lekki codzienny ruch dostosowany do leczonej okolicy i ryzyka złamania może zmniejszać zmęczenie. Przy leczeniu kości lub kręgosłupa zapytaj, jakie obciążenia są bezpieczne. ## Objawy zależne od miejsca leczenia - Nowe osłabienie kończyny, zaburzenia czucia, problem z chodzeniem albo utrata kontroli nad moczem lub stolcem przy leczeniu kręgosłupa wymagają natychmiastowej oceny. - Narastający ból, który uniemożliwia sen, chodzenie lub ułożenie do leczenia, zgłoś przed sesją. - Brak możliwości picia, powtarzające się wymioty, nasilona biegunka, duszność, krwawienie lub bardzo mała ilość moczu wymagają pilnego kontaktu zgodnie ze schematem poniżej. ## Pełne poradniki wspólne ## Osobna strona: Po radioterapii # Po radioterapii: pierwsze tygodnie i późniejsze miesiące Powrót do zdrowia nie kończy się po ostatniej frakcji. Niektóre objawy mijają powoli, a inne mogą pojawić się po wielu miesiącach. - Objawy skórne lub śluzówkowe mogą przejściowo nasilić się po ostatniej frakcji; kontynuuj zaleconą pielęgnację. - Jeśli nie ustalono inaczej, umów kontrolę po 4–6 tygodniach: 42 689 52 00, wybierz 1. - Zgłoś utrzymującą się biegunkę, krew w stolcu lub moczu, narastające parcia, ból, częste zakażenia albo trudność w oddawaniu moczu. - Zmęczenie łagodzi regularny, stopniowo zwiększany ruch, sen o stałych porach i leczenie przyczyn takich jak niedokrwistość, ból lub zaburzenia nastroju. - Jeśli płodność ma znaczenie, omów jej zabezpieczenie przed leczeniem. Po zakończeniu terapii zapytaj, kiedy ciąża lub starania o dziecko są bezpieczne w Twojej sytuacji. ## Seksualność po radioterapii prostaty - Trudność w uzyskaniu lub utrzymaniu wzwodu może narastać stopniowo w ciągu miesięcy lub lat. Leczenie hormonalne może dodatkowo zmniejszać libido i sprawność seksualną. - Powiedz o problemie lekarzowi, nawet jeśli nie zapyta. Nie trzeba czekać do następnej rutynowej kontroli — wcześniejsza ocena pozwala sprawdzić także inne możliwe przyczyny, takie jak choroby naczyń, cukrzyca lub działanie leków. - Dostępne są różne metody pomocy: leki doustne, urządzenie próżniowe, leki podawane miejscowo lub we wstrzyknięciu, konsultacja urologiczna albo seksuologiczna. Dobór zależy od stanu serca, przyjmowanych leków i oczekiwań; nie rozpoczynaj leczenia na własną rękę. - Zmiana ilości nasienia, orgazmu lub odczuwania również może być skutkiem leczenia i jest właściwym tematem do rozmowy z zespołem. Rehabilitacja po leczeniu raka prostaty — Narodowy Portal Onkologiczny ## Po radioterapii ginekologicznej: suchość i rozszerzadła - Radioterapia miednicy może powodować suchość, mniejszą elastyczność oraz zwężenie lub skrócenie pochwy. Może to utrudniać współżycie i badania kontrolne. - Rozszerzadło stosuj tylko wtedy, gdy zaleci je zespół i pokaże właściwy rozmiar oraz technikę. Zwykle zaczyna się po zakończeniu leczenia i wygojeniu ostrego podrażnienia — często około 4–8 tygodni po radioterapii, ale termin jest indywidualny. - Umyj ręce i rozszerzadło, użyj lubrykantu na bazie wody, przyjmij wygodną pozycję i delikatnie wprowadź najmniejszy zalecony rozmiar tylko tak głęboko, jak jest komfortowo. Nie używaj siły. - Zespół ustali czas i częstotliwość. W wielu instrukcjach jest to kilka minut, 2–3 razy w tygodniu, z przechodzeniem do większego rozmiaru dopiero bez bólu. - Po użyciu umyj rozszerzadło ciepłą wodą z łagodnym mydłem, dokładnie opłucz i wysusz. Niewielkie plamienie może się zdarzyć; przerwij i skontaktuj się z zespołem przy nasilonym bólu, obfitym lub utrzymującym się krwawieniu, nieprzyjemnym zapachu albo gorączce. Seksualność w trakcie i po leczeniu — Narodowy Portal Onkologiczny ## Rzucenie palenia i wsparcie - Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym NIO: 801 108 108 z telefonu stacjonarnego lub 22 211 80 15 z telefonu komórkowego; pon.–pt. 9:00–21:00, sob. 9:00–15:00. - Pomoc psychologiczna: 42 689 57 75 lub 42 689 57 74; 506 585 113; 518 707 398. - OnkoKlub — koordynatorka Dorota Niedobylska: 506 584 836. - Fundacja Rak’n’Roll — telefon wsparcia: 500 459 450, środy 19:00–21:00. ## Więcej informacji ### Wersja rozszerzona: dlaczego kontrola trwa latami Późne działania niepożądane zależą od napromienianej okolicy i otrzymanej dawki. Kontrole służą nie tylko wykrywaniu nawrotu, ale też leczeniu problemów z jelitami, pęcherzem, seksualnością, kośćmi, naczyniami i samopoczuciem. Rozszerzadła po radioterapii miednicy rozpoczyna się dopiero po wygojeniu ostrego odczynu i zgodzie zespołu. Rozmiar, częstotliwość oraz czas stosowania wymagają indywidualnego instruktażu. Nowych objawów nie należy automatycznie przypisywać radioterapii. Wymagają oceny, ponieważ mogą mieć inną, uleczalną przyczynę. ## Źródła i dalsze informacje - Narodowy Portal Onkologiczny: jak dbać o seksualność w obliczu raka - Narodowy Portal Onkologiczny: rehabilitacja po leczeniu raka prostaty - Pacjent.gov.pl: onkopłodność - UCLH: szczegółowa instrukcja stosowania rozszerzadeł (po angielsku) ## Osobna strona: Skóra podczas radioterapii Najpierw proste zasady na każdy dzień. Pełne omówienie preparatów, dawkowania i źródeł znajduje się niżej. ## Najważniejsze w 60 sekund ## Jak reagować na nasilenie objawów | Co się dzieje | Co zrobić | | Suchość, lekkie swędzenie lub zmiana koloru | Kontynuuj łagodne mycie i cienką warstwę bezzapachowego kremu nawilżającego i natłuszczającego. Pokaż skórę podczas najbliższej kontroli. | | Ból, pęcherze albo mały obszar sączenia | Skontaktuj się z zespołem — może być potrzebny opatrunek lub zmiana pielęgnacji. | | Rozległe sączenie, ropa, szybko narastający obrzęk lub krwawienie | Nie czekaj do planowej kontroli. Skorzystaj ze schematu „Pilne objawy” poniżej. | ### Wersja rozszerzona: pełny poradnik, dawkowanie i źródła Codzienne mycie, emolienty, profilaktyka odczynu, preparaty dostępne w Polsce, stopnie nasilenia, mity i postępowanie po leczeniu. ### 1. Czym jest ostry odczyn popromienny skóry? Promieniowanie jonizujące uszkadza nie tylko komórki nowotworowe, lecz także szybko odnawiające się komórki naskórka znajdujące się w polu leczenia. Skóra może stać się bardziej sucha, zaczerwieniona lub ciemniejsza, swędząca, piekąca i bolesna. Przy silniejszym odczynie może dojść do wilgotnego złuszczania, czyli przerwania ciągłości naskórka i sączenia. Pierwsze zmiany zwykle pojawiają się po 1-2 tygodniach radioterapii. Reakcja może jeszcze nasilać się po ostatniej frakcji, a następnie najczęściej goi się w ciągu 4-6 tygodni od zakończenia leczenia. 3,9 #### Kto ma większe ryzyko silnego odczynu? Ryzyko zależy od leczonej okolicy, dawki na skórę i cech pacjenta. Szczególnie uważnej profilaktyki wymagają między innymi: - napromienianie piersi lub ściany klatki piersiowej, głowy i szyi, krocza albo zmian skórnych; - fałdy skóry - pod piersią, w pachach, na szyi, w pachwinach i w okolicy pośladkowej; - stosowanie bolusa, elektronów, duże pole leczenia lub ponowne napromienianie; - jednoczesna chemioterapia lub inne leki uwrażliwiające na promieniowanie; - wyższy BMI, cukrzyca, niedokrwistość, niedożywienie, palenie tytoniu, immunosupresja; - wcześniejsza operacja, blizna albo radioterapia tej samej okolicy. Samo wystąpienie odczynu nie oznacza błędu w leczeniu ani nie pozwala ocenić skuteczności radioterapii. ### 2. Codzienna pielęgnacja od pierwszego dnia #### Mycie - Myj pole leczenia codziennie letnią wodą i łagodnym, bezzapachowym preparatem myjącym o pH zbliżonym do skóry - najlepiej syndetem, emulsją albo olejkiem myjącym. - Rozprowadzaj preparat dłonią. Nie używaj szorstkiej gąbki, szczotki, rękawicy peelingującej ani mocnego strumienia wody. - Osuszaj skórę przez delikatne przykładanie czystego, miękkiego ręcznika. Ręcznik papierowy nie jest konieczny; najważniejsze jest niepocieranie. - Nie próbuj ścierać znaczników używanych przez ośrodek. Jeśli linie bledną, zgłoś to personelowi zamiast poprawiać je samodzielnie. - Delikatne mycie pozostaje ważne także przy wilgotnym złuszczaniu, ale otwartą skórę pielęgnuj według planu leczenia rany. Codzienne mycie letnią wodą i łagodnym bezzapachowym środkiem jest obecnie zalecane; dawny zakaz mycia nie znajduje poparcia w aktualnych wytycznych. 3,9 #### Nawilżanie - Zacznij od pierwszego dnia radioterapii, zanim pojawi się rumień. - Nakładaj cienką warstwę bezzapachowego i bezalkoholowego emolientu 2-3 razy dziennie, bez intensywnego wcierania. - Najprościej stosować krem po sesji i wieczorem. Cienka, całkowicie wchłonięta warstwa przed radioterapią jest zwykle dopuszczalna; nie nakładaj grubej, widocznej warstwy tuż przed wejściem na aparat. - Nie stosuj zwykłego emolientu bezpośrednio na mokrą, sączącą lub otwartą ranę, chyba że taki jest plan zespołu leczenia ran. Nie wykazano, aby jedna marka emolientu była najlepsza. Liczą się łagodny skład, brak zapachu i alkoholu, dobra tolerancja oraz regularność stosowania. 3,9 #### Czego unikać w polu napromieniania - pocierania, drapania i ciasnej odzieży; wybieraj miękkie, luźne i przewiewne materiały; - zwykłych plastrów i taśm klejących, biżuterii oraz szwów odzieży uciskających pole leczenia; - perfum, wód kolońskich, produktów z alkoholem, kwasami AHA, peelingów, retinoidów, talku i zasypek; - termoforów, lodu, gorących lub zimnych okładów, sauny, solarium i suszarki ustawionej na gorący nawiew; - golenia żyletką, wosku, depilatorów i kremów depilacyjnych; przy nieuszkodzonej skórze wybierz maszynkę elektryczną; - bezpośredniego słońca i wiatru. W trakcie leczenia najpewniejszą ochroną pola jest luźne ubranie. #### Dezodorant, prysznic i basen Dezodorant lub antyperspirant można stosować na nieuszkodzoną skórę, jeżeli nie powoduje szczypania. Najlepiej wybrać preparat bezzapachowy i bez alkoholu. Meta-analiza badań u chorych napromienianych na pierś nie wykazała wzrostu ryzyka odczynu, świądu ani bólu. 3,8 Prysznic jest dozwolony. W sprawie basenu nie ma mocnych danych: część ośrodków pozwala pływać, jeżeli skóra pozostaje całkowicie ciągła, a po wyjściu pacjent spłukuje chlor lub sól. Przy pęknięciach, sączeniu albo opatrunku zrezygnuj z basenu. #### Dodatkowe wskazówki zależne od okolicy | Okolica | Praktyczne wskazówki | | Pierś / ściana klatki | Miękki biustonosz bez fiszbin albo luźny top. Ogranicz tarcie w fałdzie podpiersiowym i pachowym; nie używaj pudru ani mąki ziemniaczanej. | | Głowa i szyja | Maszynka elektryczna zamiast żyletki. Bez płynu po goleniu, perfum i ciasnego kołnierza. Zwracaj uwagę na fałdy szyi i okolicę za uszami. | | Miednica / krocze | Po toalecie delikatnie obmyj skórę wodą, osusz przez przykładanie. Wybieraj przewiewną bieliznę; unikaj pachnących chusteczek i agresywnych płynów do higieny intymnej. | | Skóra głowy | Łagodny bezzapachowy szampon, letnia woda i delikatne osuszanie. Bez farbowania, rozjaśniania i gorącego nawiewu suszarki w trakcie odczynu. | ### 3. Co może zmniejszyć ryzyko silnego odczynu #### Mometazon 0,1% - miejscowy kortykosteroid MASCC w 2026 r. zaleciło miejscowe kortykosteroidy do profilaktyki u wybranych pacjentów wysokiego ryzyka z rakiem piersi lub głowy i szyi oraz do leczenia wczesnego odczynu, dopóki skóra pozostaje ciągła. Preferowanym przykładem jest mometazon 0,1%. Stosowanie należy przerwać przy wilgotnym złuszczaniu, zakażeniu lub innych powikłaniach. 1 | Przykład w Polsce | Jak stosować bezpiecznie | | Elocom, krem 1 mg/g (mometazon 0,1%; lek na receptę) | Cienka warstwa raz na dobę zgodnie z polską ulotką, wyłącznie na skórę nieuszkodzoną i niezakażoną. W radiodermatitis jest to zastosowanie poza wskazaniami rejestracyjnymi, choć poparte wytycznymi. Nie nakładaj pod szczelny opatrunek ani na sączącą ranę. Schemat wydany przez ośrodek ma pierwszeństwo. | Orientacyjna miara dermatologiczna: 1 jednostka opuszki palca (FTU), czyli pasmo kremu od końca palca wskazującego do pierwszego zgięcia, to około 0,5 g i wystarcza na powierzchnię mniej więcej dwóch dorosłych dłoni. Dokładne pole i ilość powinny być zapisane w instrukcji ośrodka. #### Folie ochronne: Mepitel Film i Hydrofilm Najnowsze stanowisko MASCC wskazuje, że folie Mepitel Film i Hydrofilm mogą zmniejszać nasilenie odczynu i ryzyko wilgotnego złuszczania, zwłaszcza w radioterapii piersi i u wybranych pacjentów z nowotworami głowy i szyi. 2,7 - folię zakłada przeszkolony personel na nieuszkodzoną skórę, zwykle od początku leczenia; - pozostaje na skórze stale; wymaga poprawienia lub wymiany, gdy brzeg się odkleja; - pod folię nie nakłada się kremu, chyba że protokół ośrodka mówi inaczej; - jeżeli pod folią powstanie wilgotne złuszczanie, należy ją usunąć i zmienić sposób leczenia rany; - nie naklejaj samodzielnie zwykłej folii lub plastra - liczy się konkretny materiał i technika aplikacji. ### 4. Przykłady preparatów dostępnych w aptekach w Polsce Poniższe nazwy są przykładami, a nie rankingiem, reklamą ani obowiązkową listą zakupów. Dostępność i skład mogą się zmieniać, a niektóre wyroby apteka sprowadza na zamówienie. Wybierz jeden dobrze tolerowany preparat z potrzebnej kategorii; większa liczba produktów nie oznacza lepszego efektu. | Kategoria i przykłady | Dawkowanie / sposób użycia | Najważniejsze uwagi | | Bez recepty — dermokosmetyk: łagodny preparat myjący, np. Lipikar Syndet AP+, Atoderm Huile de douche lub Dexeryl olejek myjący | Mała ilość podczas codziennego prysznica. Rozprowadź dłonią, spłucz letnią wodą, osusz bez pocierania. | Wybieraj preparat bezzapachowy, bez zwykłego mydła i bez peelingujących drobin. Nie ma dowodu przewagi jednej marki. | | Bez recepty — emolient: Dexeryl krem | Według instrukcji: cienka warstwa 1-2 razy dziennie; w razie potrzeby do 6 razy dziennie. W praktyce radioterapii najczęściej 2-3 aplikacje dziennie. | Na skórę czystą i nieuszkodzoną. Bez substancji zapachowych. Nie stosować na otwarte rany, błony śluzowe ani do oczu. | | Bez recepty — dermokosmetyk: Bioderma Atoderm Intensive Baume | Cienka warstwa 1-2 razy dziennie na oczyszczoną, nieuszkodzoną skórę. | Przykład bezzapachowego balsamu barierowego. Przerwij, jeśli szczypie lub nasila rumień. | | Rp — lek na receptę: Elocom 1 mg/g krem | Cienka warstwa raz na dobę - tylko według pisemnego zalecenia ośrodka. | Tylko na skórę ciągłą, bez zakażenia. Nie na wilgotne złuszczanie, owrzodzenie ani pod szczelny opatrunek. Zastosowanie w ARD jest off-label. | | Bez recepty — wyrób medyczny: folia profilaktyczna Mepitel Film lub Hydrofilm | Zakładana przez personel od początku RT i noszona stale; poprawiana lub wymieniana, gdy traci przyczepność. | Nie nakładaj kremu pod folię. Nie stosuj samodzielnie. Najlepsze dane dotyczą piersi/ściany klatki i wybranych przypadków głowy i szyi. | | Bez recepty — wyrób medyczny: miękki opatrunek silikonowy/piankowy, np. Mepilex Lite lub odpowiednik | Na wilgotne złuszczanie według planu zespołu. Zmiana przed nasyceniem lub przeciekaniem, zwykle co kilka dni albo częściej przy dużym wysięku. | Nie przyklejaj zwykłej gazy bezpośrednio do rany. Dobór chłonności i mocowania zależy od ilości wysięku oraz okolicy. | | Bez recepty: sól fizjologiczna 0,9% NaCl | Przy wilgotnym złuszczaniu: delikatny kompres do 4 razy dziennie, następnie zalecony hydrożel lub nieprzylepny opatrunek. | Bez szorowania. Nie zastępuje oceny zakażenia. Używaj świeżego, czystego materiału zgodnie z instrukcją zespołu. | | Bez recepty — dermokosmetyk: Anthelios UVMune 400 SPF50+, Bioderma Photoderm SPF50+ lub odpowiednik | Nakładaj obficie na wygojoną, nieuszkodzoną skórę przed wyjściem; ponawiaj co około 2 godziny oraz po spoceniu, kąpieli lub wytarciu. | W trakcie ostrego odczynu i aktywnej RT preferuj osłonę ubraniem. Nie nakładaj filtra na sączącą ranę ani grubo tuż przed sesją. | ### 5. Co robić w zależności od nasilenia odczynu? | Stopień | Jak może wyglądać | Co robić | Kiedy zgłosić | | 1 | Delikatny rumień lub ściemnienie, suchość, swędzenie, złuszczanie na sucho. | Kontynuuj delikatne mycie i emolient. Steryd tylko na skórę ciągłą, jeżeli został zalecony. | Zgłoś na planowej kontroli lub wcześniej, gdy ból/świąd szybko narasta. | | 2 | Wyraźny rumień lub ciemnienie, obrzęk; ogniskowe wilgotne złuszczanie głównie w fałdach. | Nie nakładaj zwykłego kremu ani sterydu na otwarte miejsce. Potrzebny może być hydrożel i miękki opatrunek silikonowy. | Skontaktuj się z ośrodkiem tego samego dnia lub najpóźniej następnego dnia roboczego. | | 3 | Wilgotne złuszczanie poza fałdami; krwawienie przy lekkim dotyku lub otarciu; większy wysięk i ból. | Zaawansowany nieprzylepny opatrunek, kontrola bólu i zakażenia; pielęgnacja przez zespół leczenia ran. | Ocena tego samego dnia. Nie czekaj do kolejnej rutynowej wizyty. | | 4 | Martwica, głębokie owrzodzenie, samoistne krwawienie lub rozległe uszkodzenie skóry. | Pilne leczenie wielospecjalistyczne. Decyzja o dalszej RT należy do zespołu. | Pilny kontakt z ośrodkiem lub pomocą doraźną tego samego dnia. | #### Pilna pomoc Skorzystaj z jednego schematu pilnej pomocy poniżej. ### 6. Najczęstsze mity ### 7. Po zakończeniu radioterapii - Kontynuuj delikatne mycie i emolient do pełnego wygojenia. Odczyn często osiąga największe nasilenie kilka dni po ostatniej frakcji. - Jeżeli skóra jest otwarta lub sączy się, nie zmieniaj samodzielnie rodzaju opatrunku; często potrzebne są kontrole przez 1-2 tygodnie po zakończeniu RT. - Po wygojeniu skóra napromieniana pozostaje bardziej wrażliwa na słońce. Stosuj ubranie ochronne i szerokopasmowy SPF 50+ z ochroną UVA/UVB, ponawiany podczas dłuższej ekspozycji. - Zgłoś przewlekłą ranę, nowe owrzodzenie, postępujące twardnienie, obrzęk albo ograniczenie ruchu w napromienianej okolicy. Aktualne zalecenia sugerują kontrolę gojenia po leczeniu, szczególnie u pacjentów z odczynem wysokiego stopnia. Skóra po napromienianiu wymaga ochrony przeciwsłonecznej przez całe życie. 9 ### 8. Najczęstsze pytania Czy mogę brać prysznic codziennie? Tak. Letnia woda, łagodny bezzapachowy syndet, mycie dłonią i delikatne osuszanie są zalecane. Czy mogę posmarować skórę przed radioterapią? Tak, jeżeli jest to cienka warstwa, która całkowicie się wchłonęła, i ośrodek nie wydał innej instrukcji. Nie pozostawiaj grubej, tłustej warstwy tuż przed sesją. Czy mogę używać dezodorantu? Tak, na nieuszkodzoną skórę. Wybierz produkt bezzapachowy i bez alkoholu; odstaw, jeśli szczypie. Czy mogę stosować aloes, nagietek lub olej kokosowy? Nie są rutynowo zalecane jako lepsze od zwykłego emolientu. Mogą podrażniać lub uczulać; nie nakładaj ich na otwartą skórę ani pod folię. Kiedy przerwać steryd? Przy wilgotnym złuszczaniu, otwartej ranie, owrzodzeniu, podejrzeniu zakażenia albo zgodnie z instrukcją ośrodka. Steryd stosuje się tylko na skórę ciągłą. Czy silny odczyn oznacza, że radioterapia działa lepiej? Nie. Nasilenie odczynu zależy od dawki na skórę, leczonej okolicy, techniki i indywidualnej podatności. Nie jest miarą skuteczności przeciwnowotworowej. ### Podstawa naukowa i źródła Poradnik zaktualizowano na podstawie najnowszych stanowisk MASCC, zaleceń ESTRO, przeglądów systematycznych w PubMed, aktualnego zasobu eviQ oraz polskich ulotek i instrukcji używania produktów. Załączona broszura polska z 2022 r. była punktem wyjścia dla tematów pielęgnacyjnych, ale część zaleceń skorygowano zgodnie z nowszymi dowodami. 1. Wong HCY, Lee SF, Ryan Wolf J, et al. MASCC clinical practice statement: Prevention and management of acute radiation dermatitis using topical corticosteroids. Support Care Cancer. 2026;34(5):423. doi: 10.1007/s00520-026-10659-1. PMID: 41973254 . Źródło 2. Lee SF, Aquilano M, Wong HCY, et al. MASCC oncodermatology clinical practice statement: prevention and management of acute radiation dermatitis with Mepitel Film and Hydrofilm. Support Care Cancer. 2025;33:1163. doi: 10.1007/s00520-025-10218-0. PMID: 41331135 . Źródło 3. Forde E, van den Berghe L, Buijs M, et al. Practical recommendations for the management of radiodermatitis: on behalf of the ESTRO RTT committee. Radiat Oncol. 2025;20:46. doi: 10.1186/s13014-025-02624-9. PMID: 40158149 . Źródło 4. Behroozian T, Goldshtein D, Ryan Wolf J, et al. MASCC clinical practice guidelines for the prevention and management of acute radiation dermatitis: part 1) systematic review. EClinicalMedicine. 2023;58:101886. doi: 10.1016/j.eclinm.2023.101886. PMID: 37181415 . Źródło 5. Behroozian T, Bonomo P, Patel P, et al. MASCC clinical practice guidelines for the prevention and management of acute radiation dermatitis: international Delphi consensus-based recommendations. Lancet Oncol. 2023;24:e172-e185. doi: 10.1016/S1470-2045(23)00067-0. PMID: 36990615 . Źródło 6. Liu W, Wang L, Meng D, et al. Effectiveness of topical corticosteroids on the prevention of acute radiation dermatitis in patients with breast cancer: an updated systematic review and meta-analysis. Asia Pac J Oncol Nurs. 2024;11:100553. doi: 10.1016/j.apjon.2024.100553. PMID: 39185079 . Źródło 7. Wong HCY, Lee SF, Caini S, et al. Barrier films or dressings for the prevention of acute radiation dermatitis in breast cancer: a systematic review and network meta-analysis. Breast Cancer Res Treat. 2024;207:477-496. doi: 10.1007/s10549-024-07435-2. PMID: 39112742 . Źródło 8. Salvestrini V, Marta GN, Caini S, et al. The effect of antiperspirant and deodorant use on acute radiation dermatitis in breast cancer patients during radiotherapy: a systematic review and meta-analysis. Support Care Cancer. 2023;31:198. doi: 10.1007/s00520-023-07657-y. PMID: 36867303 . Źródło 9. Cancer Institute NSW. eviQ: Radiation-induced dermatitis. Clinical resource ID 1477, updated/reviewed 2025; accessed 6 Aug 2026. Źródło 10. Polskie Towarzystwo Terapii Wspomagającej w Onkologii. Skórne odczyny popromienne - profilaktyka i pielęgnacja. Praktyczne informacje dla pacjenta. 2022. 11. Ulotka dla pacjenta: Elocom, 1 mg/g, krem (mometazonu furoinian). Rejestr Produktów Leczniczych, Polska; wersja dostępna 6 Aug 2026. Źródło 12. Instrukcje używania i informacje producentów: Dexeryl krem, Atoderm Intensive Baume, Mepitel Film, Hydrofilm, Mepilex, Anthelios UVMune 400. Dostęp do stron polskich: 6 Aug 2026. ## Osobna strona: Żywienie podczas radioterapii Zalecenia zależą od napromienianej okolicy i objawów. Nie ograniczaj diety na zapas. | Jesz prawie jak zwykle | Zachowaj zwykłą, zbilansowaną dietę i obserwuj masę ciała. | | Jesz mniej z powodu bólu, nudności, biegunki lub braku apetytu | Wzbogacaj małe porcje i zgłoś objaw zespołowi, zanim utrudni picie lub przyjmowanie leków. | | Nie możesz pić albo od kilku dni zjadasz wyraźnie mniej niż zwykle | Skorzystaj ze wspólnego schematu „Pilne objawy” poniżej. | Nie ma jednej „diety radioterapeutycznej”. Zalecenia zależą od obszaru leczenia, objawów i indywidualnego przygotowania do frakcji. ### Zalecenia zależnie od napromienianej lokalizacji Kliknij nazwę sekcji w wersji elektronicznej dokumentu lub przejdź kolejno przez wszystkie lokalizacje:Mózg • Głowa i szyja • Klatka / przełyk • Pierś / kości • Górny brzuch • Brzuch / miednica • Duże pola / chemioradioterapia #### 1. Mózg Samo napromienianie mózgu zwykle nie wymaga specjalnej diety. Najczęstsze problemy żywieniowe to nudności, gorszy apetyt, zmęczenie oraz działania glikokortykosteroidów. 1 - Jedz małe porcje co 2-3 godziny; przy nudnościach wybieraj potrawy chłodne lub letnie i o słabym zapachu. - W każdym posiłku umieść białko: jajko, nabiał, rybę, drób, tofu albo dobrze tolerowane rośliny strączkowe. - Przy leczeniu steroidami utrzymuj regularne pory posiłków, ogranicz słodzone napoje i duże porcje słodyczy; nie dosalaj automatycznie potraw. - Jeżeli pojawia się hiperglikemia po steroidach, wybieraj preparat odżywczy o niższym indeksie glikemicznym zamiast zwykłego słodkiego napoju odżywczego. - Nie stosuj rutynowo głodówki ani diety ketogenicznej. W neuroonkologii są one nadal strategiami badawczymi i mogą nasilać utratę masy ciała. - Nie przyjmuj bardzo wysokich dawek witamin lub antyoksydantów bez konkretnego wskazania niedoborowego. #### 2. Głowa i szyja: jama ustna, gardło, krtań, ślinianki To lokalizacja o największym ryzyku niedożywienia. Ból jamy ustnej i gardła, suchość, gęsta ślina, zmiana smaku oraz dysfagia mogą szybko ograniczyć jedzenie. Nowe wytyczne ASPEN zalecają wczesne, regularne wsparcie dietetyczne; w czasie radioterapii najlepiej co tydzień, a następnie co około 2 tygodnie przez pierwsze 6 tygodni po leczeniu. 2,8,12 - Wybieraj potrawy miękkie, wilgotne i wysokobiałkowe: owsianki, jajecznicę, omlet, puree, ryby w sosie, drobno mielone mięso, zupy krem, jogurt/skyr, budyń, twarożek, tofu. - Dodawaj sos, oliwę, masło, śmietankę, mleko w proszku lub odżywkę białkową, aby zwiększyć wartość posiłku bez zwiększania objętości. - Jedz potrawy chłodne lub letnie. Pij małymi łykami; nawilżaj kęsy sosem lub napojem, jeżeli połykanie płynów jest bezpieczne. - Przy suchości stosuj częste łyki wody, bezcukrową gumę lub pastylki, jeżeli nie ma ryzyka zachłyśnięcia. Kwaśne produkty pobudzają ślinienie, ale mogą bardzo szczypać przy zapaleniu błony śluzowej. - Jeżeli jedzenie nie pokrywa potrzeb, wcześnie włącz doustny preparat odżywczy. Gdy mimo tego spożycie pozostaje niewystarczające, zespół może zaplanować żywienie przez zgłębnik lub gastrostomię. - Przy żywieniu dojelitowym zachowuj bezpieczne doustne połykanie w zakresie ustalonym przez terapeutę połykania - pomaga to podtrzymać funkcję mięśni. - Przy bólu lub nadżerkach unikaj ostrych przypraw, alkoholu, cytrusów, octu, pomidorów, bardzo słonych produktów, suchych okruszków, chipsów, orzechów i bardzo gorących potraw. - Nie zagęszczaj ani nie rozrzedzaj płynów "na próbę". Konsystencja powinna wynikać z oceny połykania (np. według skali IDDSI). - Doustna lub dojelitowa glutamina nie jest standardem dla każdego chorego; wytyczne ASPEN 2026 dopuszczają ją jedynie jako indywidualną decyzję zespołu. Glutaminy pozajelitowej nie zaleca się. #### 3. Pierś, klatka piersiowa i śródpiersie: przełyk w polu napromieniania Zapalenie przełyku może powodować pieczenie za mostkiem, ból przy połykaniu i uczucie zatrzymywania kęsa. Celem jest maksymalna wartość odżywcza przy możliwie łagodnej konsystencji. 1,9 - Jedz 5-6 małych posiłków. Wybieraj gładkie, miękkie i wilgotne potrawy: puree, delikatne makarony, kaszki, jajka, ryby, mielone mięso w sosie, zupy krem, jogurty i preparaty odżywcze. - Jedz powoli, bierz małe kęsy i dokładnie gryź. Pozostań w pozycji siedzącej lub stojącej co najmniej 30-60 minut po posiłku. - Gdy większa objętość boli, skoncentruj energię: dodawaj oliwę, masło, śmietankę, ser, mleko w proszku lub preparat białkowy. - Jeżeli płyny są łatwiejsze od stałych pokarmów, używaj odżywczych koktajli i doustnych preparatów żywieniowych. Jeżeli płyny wywołują kaszel lub krztuszenie, potrzebna jest pilna ocena połykania. - Przy bólu ogranicz produkty kwaśne, ostre, bardzo gorące, alkohol, napoje gazowane oraz suche pieczywo, krakersy i twarde mięso. - Nie czekaj z tygodniami na włączenie wsparcia żywieniowego, gdy masa ciała spada lub posiłki stają się coraz mniejsze. #### 4. Pierś, ściana klatki, kończyny, kości i większość pól w obrębie kręgosłupa Jeżeli przewód pokarmowy nie znajduje się w polu napromieniania, zwykle nie jest potrzebna dieta eliminacyjna. Jedzenie powinno pozostać możliwie normalne, urozmaicone i dopasowane do apetytu. 1 - Utrzymuj regularne posiłki z warzywami lub owocami, produktami zbożowymi oraz źródłem białka. - Przy zmęczeniu przygotuj łatwe zestawy: skyr z bananem, jajka z pieczywem, gotową zupę wzbogaconą oliwą i mięsem/tofu, twarożek, rybę z mrożonymi warzywami. - Przy krótkotrwałych nudnościach zastosuj zasady z tabeli objawowej; nie ograniczaj diety na zapas. - Nie rozpoczynaj szybkiej redukcji masy ciała w trakcie leczenia, nawet jeżeli przed terapią planowano odchudzanie. - Nie eliminuj cukru, glutenu, nabiału ani mięsa wyłącznie z powodu radioterapii, jeżeli nie ma osobnego wskazania. #### 5. Górna część jamy brzusznej: żołądek, trzustka, wątroba, drogi żółciowe Najczęstsze problemy to nudności, szybkie uczucie sytości, wzdęcia, biegunka i gorsze trawienie tłuszczu. Mniejsze posiłki zwykle są lepiej tolerowane niż trzy duże. 1,10 - Jedz 5-7 małych porcji. Przy wczesnej sytości pij głównie między posiłkami, a nie dużą ilość w trakcie jedzenia. - Wybieraj produkty o dużej wartości w małej objętości: jajka, ryby, delikatne mięso, tofu, gęsty nabiał, pasty, puree, zupy krem, preparaty odżywcze. - Tłuszczu nie trzeba profilaktycznie eliminować. Zmniejsz go tylko wtedy, gdy wyraźnie nasila ból, nudności lub tłuste stolce. - Zgłoś jasne, tłuste, trudne do spłukania stolce, utratę masy mimo jedzenia lub nasilone wzdęcia - mogą wskazywać na niewydolność trzustki wymagającą enzymów. - Przy chorobie wątroby unikaj alkoholu i niesprawdzonych mieszanek "detoksykujących". - Przy nudnościach ogranicz smażenie, intensywne zapachy i bardzo tłuste potrawy. - Nie stosuj samodzielnie enzymów trzustkowych lub preparatów ziołowych zamiast oceny przyczyny objawów. #### 6. Brzuch i miednica: prostata, pęcherz, szyjka i trzon macicy, odbytnica, kanał odbytu W tej lokalizacji najważniejsza jest zasada: nie wprowadzaj automatycznie diety ubogoresztkowej przed wystąpieniem objawów. Badanie randomizowane i przeglądy systematyczne nie potwierdzają rutynowego ograniczania błonnika; dobrze prowadzona dieta z odpowiednią ilością błonnika może wręcz zmniejszać toksyczność jelitową. Modyfikacje powinny zależeć od tolerancji i nasilenia biegunki, parć, gazów lub bólu. [3-7,13] - Na początku leczenia zachowaj zwykłą, zbilansowaną i dobrze tolerowaną dietę. Nie zwiększaj ani nie zmniejszaj gwałtownie ilości błonnika. - Gdy pojawia się biegunka, wybieraj łagodniejsze źródła błonnika rozpuszczalnego: płatki owsiane, dojrzały banan, ryż, ziemniaki bez skórki, gotowaną marchew, mus jabłkowy. Wprowadzaj je pojedynczo i obserwuj reakcję. - Czasowo ogranicz tylko produkty, które nasilają objawy: otręby, pestki, skórki, duże porcje surowych warzyw, rośliny strączkowe, bardzo tłuste i smażone dania, alkohol, nadmiar kofeiny, napoje gazowane oraz słodziki poliolowe (sorbitol, ksylitol, mannitol). - Laktozę ograniczaj tylko wtedy, gdy mleko lub zwykły nabiał wyraźnie nasilają gazy albo biegunkę. Można wtedy użyć produktów bez laktozy. - Przy wodnistej biegunce uzupełniaj płyny i elektrolity; doustny płyn nawadniający jest skuteczniejszy niż sama woda w wyrównywaniu strat sodu i glukozy. - Przy częstomoczu lub pieczeniu ogranicz indywidualnie drażniące napoje: kawę, mocną herbatę, energetyki, alkohol, napoje gazowane i bardzo kwaśne soki - tylko jeśli nasilają objawy. - Przed każdą frakcją stosuj dokładnie zalecenia ośrodka dotyczące wypełnienia pęcherza i odbytnicy. Niektóre techniki wymagają pełnego pęcherza, inne innego przygotowania. - Nie przechodź profilaktycznie na długotrwałą dietę złożoną wyłącznie z białego pieczywa, ryżu i bananów - zwiększa to ryzyko niedoborów i utraty masy. - Nie stosuj rutynowo glutaminy w celu zapobiegania biegunce popromiennej; dowody nie potwierdzają stałej korzyści. - Probiotyki nie są preparatami zamiennymi. Przegląd ONS z 2025 r. ocenił wybrane protokoły korzystnie, ale wyniki dotyczą konkretnych szczepów i dawek, a ESPEN oraz przeglądy systematyczne pozostają ostrożne. Nie wybieraj przypadkowego preparatu z apteki; stosuj tylko protokół wskazany przez ośrodek i unikaj go przy głębokiej neutropenii, ciężkiej immunosupresji lub obecności centralnego cewnika naczyniowego. #### 7. Duże pola, napromienianie całego ciała i jednoczasowa chemioradioterapia Przy dużej objętości napromieniania lub leczeniu skojarzonym objawy mogą nakładać się i szybko prowadzić do odwodnienia oraz utraty masy mięśniowej. 1 - Rozpocznij monitorowanie masy ciała i spożycia od pierwszego tygodnia, nie dopiero po znacznym spadku wagi. - Wcześnie stosuj wzbogacanie posiłków i doustne preparaty odżywcze, jeśli zwykła dieta nie pokrywa potrzeb. - Przy przewidywanym długotrwałym spożyciu poniżej połowy potrzeb zespół powinien rozważyć żywienie medyczne; żywienie dojelitowe jest preferowane, gdy przewód pokarmowy działa. - Nie próbuj równocześnie wielu eliminacji - utrudnia to ustalenie przyczyny objawów i zwykle obniża spożycie energii. - Nie zastępuj leczenia nudności, bólu lub biegunki samą zmianą diety. ### Co jeść przy konkretnych objawach? Objawy są ważniejsze niż sama nazwa nowotworu. Modyfikuj dietę możliwie wąsko: usuń to, co nasila dolegliwości, ale zachowaj jak największą różnorodność i wartość odżywczą. [1,8-12] | Objaw | Co zrobić dziś | Co ograniczyć, gdy nasila objaw | | Brak apetytu / szybka sytość | Jedz co 2-3 godziny. Najpierw białko i część najbardziej kaloryczna. Pij głównie między posiłkami. Wzbogacaj potrawy oliwą, masłem, serem, mlekiem w proszku lub preparatem białkowym. | Duże objętości napojów tuż przed posiłkiem; produkty "light" i bardzo niskokaloryczne, gdy masa ciała spada. | | Nudności | Małe porcje, potrawy chłodne/letnie, suche pieczywo lub krakers przed wstaniem, produkty o małym zapachu. Siedź prosto po posiłku. Pij często małymi łykami. | Smażenie, intensywne zapachy, bardzo tłuste potrawy, jedzenie tuż przed naświetlaniem, jeśli nasila nudności. | | Ból i nadżerki w jamie ustnej | Gładkie, miękkie, wilgotne potrawy; chłodne zupy krem, puree, jajka, jogurt, budyń, ryba w sosie. Używaj słomki tylko wtedy, gdy połykanie jest bezpieczne. | Ostre, kwaśne, słone, twarde i suche produkty; alkohol; bardzo gorące napoje. | | Suchość w ustach / gęsta ślina | Dodawaj sosy, popijaj kęsy, noś wodę, wybieraj wilgotne dania. Bezcukrowa guma lub pastylki mogą pobudzać ślinę, jeśli nie ma ryzyka zachłyśnięcia. | Suche pieczywo, suche mięso, krakersy. Sorbitol w wielu bezcukrowych produktach może nasilać biegunkę. | | Zmiana smaku / metaliczny smak | Próbuj potraw chłodnych; używaj plastikowych sztućców; marynuj mięso; zamień mięso na jajka, ryby, nabiał lub tofu. Dbaj o higienę jamy ustnej przed posiłkiem. | Wymuszanie produktów, które budzą odrazę - lepiej wybrać równoważne źródło białka. | | Ból lub trudność przy połykaniu | Małe kęsy, wolne tempo, konsystencja zgodna z oceną połykania. Wysokoenergetyczne płyny lub puree, jeśli są bezpieczne. Utrzymuj pozycję pionową. | Samodzielne zagęszczanie płynów; jedzenie na leżąco; suche, włókniste i twarde produkty. | | Biegunka / parcia / wzdęcia | Pij często, użyj doustnego płynu nawadniającego po wodnistym stolcu. Wybieraj ryż, owsiankę, ziemniaki, banan, gotowaną marchew, chude mięso/rybę. Ograniczenia wprowadzaj pojedynczo. | Bardzo tłuste dania, alkohol, nadmiar kofeiny, napoje gazowane, sorbitol/ksylitol; na czas objawów grube otręby, pestki i duże porcje surowych warzyw, jeśli pogarszają tolerancję. | | Zaparcie | Pij regularnie, ruszaj się w miarę możliwości, zwiększaj błonnik stopniowo: owsianka, kiwi, suszone śliwki, warzywa. Przy lekach opioidowych zwykle potrzebne jest także leczenie farmakologiczne. | Nagłe bardzo duże ilości otrąb bez płynów. Nie zwiększaj błonnika przy podejrzeniu niedrożności. | ### Doustne preparaty odżywcze i płyny nawadniające Doustny preparat odżywczy (ONS) jest żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego, a nie lekiem OTC ani zwykłym napojem. Przykłady dostępne bez recepty w polskich aptekach to Nutridrink Protein, Fresubin 2 kcal Drink i Resource 2.0; wybór powinien uwzględniać choroby współistniejące oraz zalecenia zespołu lub dietetyka. Najczęściej najlepiej przyjmować go pomiędzy posiłkami, schłodzony i powoli przez 20-30 minut. Po otwarciu zwykle przechowuje się go w lodówce maksymalnie 24 godziny - zawsze sprawdź etykietę. | Przykład preparatu | Porcja | Energia / białko | Dawkowanie producenta jako uzupełnienie | Praktyczna uwaga | | Nutridrink Protein | 125 ml | 306 kcal; 18 g białka | 1-3 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako uzupełnienie diety | Mała objętość. Pić powoli ok. 30 min, najlepiej schłodzony. Producent wskazuje, że nie jest to wyłączne źródło żywienia. | | Resource 2.0 | 200 ml | 400 kcal; 18 g białka | 1-3 butelki/dobę jako uzupełnienie diety | Dużo energii w małej objętości. Przy biegunce wybór wariantu z błonnikiem lub bez błonnika powinien zależeć od tolerancji. | | Fresubin 2 kcal Drink | 200 ml | 400 kcal; 20 g białka | 1-2 butelki/dobę jako uzupełnienie diety | Bez błonnika, klinicznie bez laktozy. Preparat 2 kcal/ml zawiera stosunkowo mało wody - nie zastępuje nawodnienia. | | Resource Diabet Plus | 200 ml | 320 kcal; 18 g białka; 5 g błonnika | 1-3 butelki/dobę jako uzupełnienie diety | Niski indeks glikemiczny; praktyczna opcja przy cukrzycy lub hiperglikemii po steroidach. Błonnik może wymagać modyfikacji przy ostrej biegunce. | | Resource Instant Protein | 10-15 g proszku do 150 ml płynu lub 150 g potrawy | około 37-56 kcal; 9-13,5 g białka | 1 porcja lub więcej według zapotrzebowania | Do wzbogacania zupy, puree, jogurtu lub koktajlu bez dużego zwiększania objętości. Nie jest pełnym posiłkiem. | | ORSALIT Senior — bez recepty; doustny płyn nawadniający, nie lek OTC | 1 saszetka w 200 ml wody | płyn nawadniający z glukozą i elektrolitami | Przykład z ulotki: 3-8 saszetek w pierwszych 3-4 h; następnie 1 saszetka po każdym biegunkowym stolcu lub wymiotach | Rozpuszczać wyłącznie w podanej ilości wody; nie dosładzać. Schemat wymaga modyfikacji przy ograniczeniu płynów, istotnej niewydolności serca lub zaawansowanej chorobie nerek. | Skład, dawkowanie i dostępność bez recepty sprawdzono w polskich materiałach producentów 12.08.2026 [P1-P6]. Formuły i dostępność mogą się zmieniać. Preparaty są żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego; powyższe dawki są przykładami z etykiet, a nie jednakową receptą dla każdego pacjenta ani obowiązkową listą zakupów. Jak poprawić tolerancję preparatu odżywczego • Zacznij od 1/3-1/2 butelki i pij małymi łykami; resztę przechowaj zgodnie z etykietą. • Pij między posiłkami, aby nie wypierał normalnego jedzenia. • Schłodzenie zwykle zmniejsza odczuwanie słodkiego smaku. Dostępne są różne smaki i warianty neutralne. • Przy zapaleniu jamy ustnej po słodkim preparacie przepłucz usta wodą; nie stosuj płynów z alkoholem. • Preparaty 2 kcal/ml zawierają mało wody - osobno zadbaj o nawodnienie, jeśli nie ma ograniczenia płynów. ### Dwa przykładowe jadłospisy To wzory pokazujące sposób myślenia, a nie sztywne jadłospisy. Wielkość porcji zależy od zapotrzebowania i tolerancji. Przykładowy dzień: dieta miękka, wysokobiałkowa Dla bólu jamy ustnej lub przełyku. Konsystencję trzeba dostosować do bezpieczeństwa połykania. Śniadanie: Owsianka lub kaszka na mleku bez laktozy, wzbogacona mlekiem w proszku albo preparatem białkowym; dojrzały banan. II śniadanie: 1 butelka wysokoenergetycznego preparatu odżywczego, pita powoli i schłodzona. Obiad: Zupa krem z oliwą; puree ziemniaczane; delikatna ryba lub drobno mielony drób w sosie. Podwieczorek: Skyr/jogurt, budyń albo koktajl o bezpiecznej konsystencji. Kolacja: Miękki omlet lub jajecznica; pasta z awokado/twarogu/tofu; dobrze nawilżone pieczywo tylko jeśli jest bezpieczne. Przykładowy dzień: łagodna dieta podczas biegunki To wariant krótkotrwały na okres objawów, a nie obowiązkowa dieta profilaktyczna przez całą radioterapię. Śniadanie: Drobne płatki owsiane na wodzie lub mleku bez laktozy; dojrzały banan. II śniadanie: Jogurt bez laktozy lub jajko; jasne pieczywo, jeśli jest lepiej tolerowane. Obiad: Ryż lub puree ziemniaczane, gotowany kurczak/ryba/tofu, gotowana marchew lub dynia. Podwieczorek: Mus jabłkowy bez słodzików poliolowych, wafle ryżowe lub preparat odżywczy dobrany do tolerancji. Kolacja: Delikatna zupa ryżowa albo ziemniaki z jajkiem/rybą. Płyn nawadniający po wodnistym stolcu zgodnie z etykietą. ### Najczęstsze pytania Czy trzeba całkowicie odstawić cukier? Nie. Cukier nie jest jedynym paliwem komórek nowotworowych, a jego całkowite wykluczenie nie "zagłodzi" guza. Przy spadku masy ciała priorytetem jest dostarczenie energii. W cukrzycy i hiperglikemii po steroidach warto ograniczyć słodzone napoje, regularnie rozkładać węglowodany i wybrać preparat o niższym indeksie glikemicznym. Czy trzeba odstawić mleko i nabiał? Nie profilaktycznie. Przejściowa nietolerancja laktozy może pojawić się przy napromienianiu jelit, ale ograniczenie ma sens tylko wtedy, gdy zwykłe mleko nasila gazy lub biegunkę. Produkty bez laktozy nadal dostarczają białka i wapnia. Czy dieta ubogoresztkowa jest obowiązkowa przy napromienianiu miednicy? Nie. Rutynowe ograniczanie błonnika wszystkim pacjentom nie ma dobrego uzasadnienia. Przy nasilonej biegunce można czasowo ograniczyć gruby, nierozpuszczalny błonnik i produkty nasilające objawy, zachowując tolerowane źródła błonnika rozpuszczalnego. Czy warto stosować probiotyk? Nie ma jednego preparatu o potwierdzonej skuteczności dla każdego pacjenta. Przegląd ONS z 2025 r. uznał wybrane protokoły probiotyczne za korzystne, ale badania dotyczą konkretnych szczepów i dawek, a inne wytyczne podkreślają niejednorodność danych. Nie wybieraj przypadkowego produktu; probiotyk nie zastępuje nawodnienia ani leczenia biegunki, a przy ciężkiej immunosupresji wymaga szczególnej ostrożności. Czy glutamina chroni śluzówki? Nie jest rutynowo zalecana w zapobieganiu biegunce popromiennej. W nowotworach głowy i szyi wytyczne ASPEN 2026 dopuszczają doustną lub dojelitową glutaminę jako indywidualną decyzję zespołu; nie zalecają glutaminy pozajelitowej. Czy witaminy i antyoksydanty pomagają? Uzupełnia się potwierdzone niedobory, natomiast dawki wielokrotnie przekraczające dzienne zapotrzebowanie nie są rutynowo zalecane w trakcie leczenia. Dotyczy to także wlewów witaminowych i mieszanek ziołowych bez jasnego wskazania. #### Prosty dzienniczek na czas leczenia Zapisuj cztery rzeczy - wystarczy jedna minuta dziennie • Masa ciała 1-2 razy w tygodniu, zawsze w podobnych warunkach. • Ile udało się zjeść: całość, około 3/4, około połowę czy mniej niż połowę zwykłej ilości. • Liczba wodnistych stolców i epizodów wymiotów w ciągu doby. • Czy pijesz regularnie i oddajesz jasny mocz w zwykłej ilości. ### Sytuacje wymagające innego planu | Sytuacja | Dlaczego ogólne zalecenia mogą nie pasować | | Choroba nerek / dializy | cele białkowe, potas, fosfor, sód i ilość płynów mogą wymagać całkowicie innego planu | | Niewydolność serca / obrzęki / ograniczenie płynów | nie stosuj automatycznie dużych objętości ORS ani zaleceń 1,5-2 l płynów | | Cukrzyca lub hiperglikemia po steroidach | regularnie rozłóż węglowodany i rozważ preparat o niższym indeksie glikemicznym | | Niedrożność lub zwężenie jelita | nie zwiększaj błonnika; objawy wymagają pilnej oceny | | PEG, zgłębnik lub wyłączne żywienie płynne | rodzaj diety, objętość, szybkość podaży i płukanie wodą muszą być wyliczone indywidualnie | | Marskość wątroby, wodobrzusze, encefalopatia | nie wprowadzaj samodzielnie restrykcji białka ani sodu; plan zależy od stanu klinicznego | Instrukcja ośrodka radioterapii ma pierwszeństwo. Przy napromienianiu prostaty, pęcherza, szyjki macicy i odbytnicy wymagania dotyczące pełnego pęcherza, mikcji, wlewki doodbytniczej, leków przeciwgazowych lub diety niskogazotwórczej mogą różnić się zależnie od sposobu leczenia i ośrodka. Nie zmieniaj przygotowania na podstawie ogólnego poradnika. ### Piśmiennictwo i źródła Podstawę poradnika stanowią wytyczne towarzystw żywienia klinicznego, zalecenia leczenia objawowego oraz badania i przeglądy indeksowane w PubMed. Dane o produktach pochodzą z aktualnych polskich stron i etykiet producentów. 1. Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898-2913. doi: 10.1016/j.clnu.2021.02.005. PMID: 33946039 . PubMed 2. Kiss N, Findlay M, Frowen J, et al. Guidelines for nutrition in adults with head and neck cancer: The American Society for Parenteral and Enteral Nutrition. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2026;50(3):274-338. doi: 10.1002/jpen.70067. PMID: 41773753 . PubMed 3. Wedlake L, Shaw C, McNair H, et al. Randomized controlled trial of dietary fiber for the prevention of radiation-induced gastrointestinal toxicity during pelvic radiotherapy. Am J Clin Nutr. 2017;106(3):849-857. doi: 10.3945/ajcn.116.150565. PMID: 28679552 . PubMed 4. Croisier E, Brown T, Bauer J. The efficacy of dietary fiber in managing gastrointestinal toxicity symptoms in patients with gynecologic cancers undergoing pelvic radiotherapy: A systematic review. J Acad Nutr Diet. 2021;121(2):261-277.e2. doi: 10.1016/j.jand.2020.08.077. PMID: 33127328 . PubMed 5. Holm MO, Bye A, Falkmer U, Tobberup R, et al. The effect of nutritional interventions in acute radiation-induced diarrhoea in patients with primary pelvic cancer: A systematic review. Crit Rev Oncol Hematol. 2023;188:104038. doi: 10.1016/j.critrevonc.2023.104038. PMID: 37236410 . PubMed 6. Bartsch B, Then CK, Harriss E, Kartsonaki C, Kiltie AE. The role of dietary supplements, including biotics, glutamine, polyunsaturated fatty acids and polyphenols, in reducing gastrointestinal side effects in pelvic radiotherapy: A systematic review and meta-analysis. Clin Transl Radiat Oncol. 2021;29:11-19. doi: 10.1016/j.ctro.2021.04.006. PMID: 34027139 . PubMed 7. Lawrie TA, Green JT, Beresford M, et al. Interventions to reduce acute and late adverse gastrointestinal effects of pelvic radiotherapy for primary pelvic cancers. Cochrane Database Syst Rev. 2018;1:CD012529. doi: 10.1002/14651858.CD012529.pub2. PMID: 29360138 . PubMed 8. Elad S, Cheng KKF, Lalla RV, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423-4431. doi: 10.1002/cncr.33100. PMID: 32786044 . PubMed 9. Herrstedt J, Clark-Snow R, Ruhlmann CH, et al. 2023 MASCC and ESMO guideline update for the prevention of chemotherapy- and radiotherapy-induced nausea and vomiting. ESMO Open. 2024;9(2):102195. doi: 10.1016/j.esmoop.2023.102195. PMID: 38458657 . PubMed 10. Molassiotis A, Zhao IY, Crichton M, et al. Effects of food-based interventions in the management of chemoradiotherapy-induced nausea and vomiting: A systematic review. Support Care Cancer. 2023;31(7):413. doi: 10.1007/s00520-023-07879-0. PMID: 37351633 . PubMed 11. National Cancer Institute. Nutrition in Cancer Care (PDQ) - Patient Version. Updated September 2024. Źródło 12. National Cancer Institute. Oral Complications of Cancer Therapies (PDQ) - Patient Version. Updated 15 October 2024. Źródło 13. Ruegg T, Wempe E, Wright M, et al. Updated Interventions for Radiation-Induced Diarrhea: Putting Evidence Into Practice With the Oncology Nursing Society. Clin J Oncol Nurs. 2025;29(1):48-59. doi: 10.1188/25.CJON.48-59. PMID: 39933082 . PubMed #### Źródła danych o preparatach dostępnych w Polsce P1. Nutricia. Nutridrink Protein 125 ml - skład i sposób stosowania. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P2. Nestlé Health Science Polska. Resource 2.0. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P3. Fresenius Kabi Polska. Fresubin 2 kcal Drink - karta produktu i etykieta. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P4. Nestlé Health Science Polska. Resource Diabet Plus. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P5. Nestlé Health Science Polska. Resource Instant Protein - instrukcja stosowania. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta P6. IBSS BIOMED. ORSALIT Senior - strona produktu i ulotka. Dostęp 6.08.2026. Strona producenta radioonkolog.pl Poradnik edukacyjny. Aktualizacja: 6 sierpnia 2026. ## Osobna strona: Jama ustna podczas radioterapii Codzienna higiena i wczesne leczenie bólu pomagają utrzymać jedzenie, picie i przyjmowanie leków. | Lekka suchość lub pieczenie, jesz i pijesz bez większych trudności | Kontynuuj higienę, płukanki i nawilżanie. Zgłoś objaw na kontroli. | | Ból wymaga zmiany konsystencji jedzenia albo utrudnia sen | Skontaktuj się z zespołem, aby ustalić leczenie bólu i ocenić jamę ustną. | | Nie możesz przełknąć płynów, leków lub śliny | Nie czekaj. Wybierz właściwą drogę pomocy w schemacie poniżej. | Stomatolog, higiena, zapalenie śluzówki, suchość, grzybica, żywienie, połykanie, fluor, osteoradionekroza i dawkowanie przykładowych preparatów. ### Dlaczego jama ustna wymaga szczególnej ochrony? Radioterapia nowotworów głowy i szyi może obejmować błonę śluzową jamy ustnej i gardła, ślinianki, zęby oraz kości szczęki i żuchwy. Najczęstsze problemy to zapalenie błony śluzowej, ból, suchość w ustach lub gęsta wydzielina, zaburzenia smaku, zakażenia grzybicze, próchnica, trudności w połykaniu, ograniczenie otwierania ust oraz – rzadziej – osteoradionekroza kości. Dobra opieka stomatologiczna i codzienna higiena są elementem leczenia wspomagającego, a nie dodatkiem kosmetycznym. [1–5] Objawy zwykle narastają w kolejnych tygodniach leczenia i mogą jeszcze przejściowo nasilić się po ostatniej frakcji. Wczesne zgłaszanie bólu, trudności w jedzeniu lub zmian na błonie śluzowej pozwala szybciej wdrożyć leczenie i ograniczyć ryzyko niedożywienia oraz przerw w radioterapii. ### 1. Przed rozpoczęciem radioterapii #### Ocena stomatologiczna – możliwie wcześnie Po decyzji o radioterapii głowy i szyi należy jak najszybciej zaplanować ocenę stomatologiczną. Najlepiej, gdy odbywa się ona około miesiąca przed rozpoczęciem leczenia, ale pilnego leczenia przeciwnowotworowego nie powinno się opóźniać tylko po to, aby osiągnąć idealny odstęp czasowy. Stomatolog powinien znać planowany obszar napromieniania, przewidywaną dawkę oraz datę rozpoczęcia terapii. 6,7 - Na wizycie ocenia się: próchnicę, choroby przyzębia, ogniska zakażenia, ostre krawędzie zębów, stan protez i możliwość utrzymania higieny. - Badania obrazowe: np. pantomogram wykonuje się według wskazań klinicznych – nie każdy pacjent wymaga identycznego zestawu badań. - Leczenie przed RT: obejmuje sanację aktywnych ognisk zakażenia, leczenie zachowawcze i periodontologiczne oraz korektę źle dopasowanych protez. - Ekstrakcje: usuwa się zęby o złym rokowaniu, jeśli jest to klinicznie uzasadnione. Idealnie należy pozostawić 14–21 dni na gojenie przed radioterapią; krótszy odstęp bywa akceptowany, gdy leczenie onkologiczne jest pilne. - Nie usuwa się automatycznie: wszystkich zębów leczonych kanałowo ani wszystkich ósemek. Decyzja zależy od rokowania zęba, higieny, lokalizacji i dawki promieniowania w kości. PRZED LECZENIEM — przygotuj „kartę jamy ustnej” przed pierwszą frakcją: - kontakt do stomatologa znającego plan radioterapii; - lista wykonanych zabiegów i data ostatniej ekstrakcji; - ustalona pasta lub żel z wysoką zawartością fluoru; - wyjściowa masa ciała i plan żywienia; - ocena połykania i otwierania ust, jeśli leczenie obejmuje gardło lub mięśnie żucia. #### Fluor i ochrona zębów Jeżeli ślinianki lub zęby znajdą się w obszarze istotnej dawki, ryzyko szybko postępującej próchnicy wzrasta. Wtedy zwykła pasta może być niewystarczająca. Często stosuje się pastę 5000 ppm fluoru u osób powyżej 16 roku życia lub indywidualne nakładki z żelem fluorkowym – według planu stomatologa. 6,8 ### 2. Codzienna higiena w trakcie radioterapii #### Plan dnia | Pora | Co zrobić | Jak | | Rano | Mycie zębów | Miękka lub ultramiękka szczoteczka z małą główką, 2–3 minuty. Pasta z fluorem; przy pieczeniu wybierz wersję bez SLS i o łagodnym smaku. | | Po posiłkach | Usunięcie resztek | Płukanie łagodnym roztworem. Zęby myj co najmniej 2 razy dziennie; pasta 5000 ppm ma własny schemat z ChPL – zwykle 3 razy dziennie. | | 4–6 razy/dobę | Płukanie obojętne | Roztwór soli i sody; płucz około 30 sekund i wypluj. Przy nasilonych dolegliwościach można zwiększyć częstość do co około 2 godziny. | | Wieczorem | Higiena przestrzeni międzyzębowych | Tylko atraumatycznie i bez krwawienia: cienka nić lub mała szczoteczka międzyzębowa. Wstrzymaj, jeśli powoduje ból, uraz albo zespół zaleci inaczej. | | Na noc | Nawilżenie i protezy | Żel nawilżający według potrzeby. Protezę wyjmij, umyj i przechowuj zgodnie z instrukcją; nie zakładaj na owrzodzoną błonę śluzową. | #### Domowy, łagodny płyn do płukania DO DOMU Przepis Do 240–250 ml letniej, przegotowanej wody dodaj 1/4 łyżeczki sody oczyszczonej i 1/8 łyżeczki soli. Płucz jamę ustną około 30 sekund i wypluj. Stosuj 4–6 razy dziennie, a przy nasilonym pieczeniu nawet co około 2 godziny. Przygotowuj świeży roztwór codziennie. Jeśli sól szczypie, można przygotować roztwór tylko z sody. Łagodne płukanki poprawiają oczyszczanie i komfort, chociaż ich działanie zapobiegające zapaleniu śluzówki nie zostało jednoznacznie udowodnione w badaniach. 1,2 #### Czego unikać - płynów do płukania zawierających alkohol; - nadtlenku wodoru („wody utlenionej”), silnie kwaśnych lub intensywnie miętowych preparatów; - twardej szczoteczki, agresywnego szorowania i patyczków gąbkowych zamiast szczoteczki; - palenia, wapowania i alkoholu; - samodzielnego odstawienia mycia zębów z powodu bólu – szczoteczkę i pastę trzeba raczej zmienić na łagodniejsze. ### 3. Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej Zapalenie błony śluzowej może zaczynać się od zaczerwienienia i pieczenia, a następnie prowadzić do bolesnych nadżerek i owrzodzeń. Najskuteczniejszą podstawą profilaktyki jest konsekwentny, wieloelementowy program higieny jamy ustnej. 1,2 #### Co jest zalecane lub można rozważyć | Postępowanie | Ocena | Praktyczne znaczenie | | Wieloelementowa higiena jamy ustnej | ZALECANE | Miękka szczoteczka, fluor, łagodne płukanie, nawilżanie i szybkie leczenie urazów oraz zakażeń. | | Benzydamina | ZALECANA / MOŻNA ROZWAŻYĆ | MASCC/ISOO zaleca ją przy umiarkowanej dawce RT <50 Gy i sugeruje przy jednoczesnej radiochemioterapii. Dawkowanie z polskiej ChPL różni się od protokołów badań – patrz tabela preparatów. | | Fotobiomodulacja (PBM) | ZALECANA, JEŚLI DOSTĘPNA | Może zmniejszać ryzyko ciężkiego zapalenia śluzówki, gdy ośrodek stosuje zwalidowany protokół i odpowiednie parametry. | | Leczenie bólu | INDYWIDUALNE | Zespół może łączyć leki przeciwbólowe ogólne i miejscowe. Preparatów silnie znieczulających gardło nie stosuj bez instrukcji, zwłaszcza tuż przed jedzeniem, z powodu ryzyka zachłyśnięcia. | DAWKOWANIE Benzydamina: ważne rozróżnienie dawkowania Polska ChPL produktu Tantum Verde 1,5 mg/ml: około 15 ml roztworu, stężonego lub rozcieńczonego niewielką ilością wody, płukać 20–30 sekund i wypluć; 2–3 razy na dobę. W badaniach profilaktycznych stosowano intensywniejsze schematy, zwykle 15 ml przez 2 minuty 4–8 razy na dobę, rozpoczynając przed lub od początku radioterapii. W czasie radioterapii stosuj schemat zapisany przez ośrodek; nie zwiększaj częstości samodzielnie. Roztwór Tantum Verde zawiera etanol (8% w/w) i aromat miętowy, dlatego u części pacjentów szczypie. [3,9–11] #### Czego nie zaleca się rutynowo na mucositis - Chlorheksydyna: nie zapobiega popromiennemu zapaleniu błony śluzowej. Może być użyta w innym, konkretnym wskazaniu stomatologicznym, np. do leczenia zakażenia, jeśli tak zalecono. - Sukralfat: nie jest zalecany rutynowo do zapobiegania ani leczenia bólu związanego z mucositis w radioterapii głowy i szyi. - Caphosol i inne przesycone roztwory wapniowo-fosforanowe: wyniki badań są sprzeczne; aktualne wytyczne nie pozwalają na rutynową rekomendację. - Mieszanki „magiczne” bez składu i dawkowania: nie stosuj preparatu recepturowego, jeśli nie wiesz dokładnie, co zawiera, jak długo płukać i czy należy go wypluć. - Miód i suplementy: nie są domyślną profilaktyką u pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem próchnicy; nie rozpoczynaj ich bez planu zespołu. ### 4. Suchość w ustach i gęsta, lepka wydzielina Suchość w ustach oznacza zmniejszenie ilości lub zmianę jakości śliny. Może współistnieć z gęstą, „ciągnącą się” wydzieliną. Te dwa problemy wymagają nieco innego postępowania. 4,12 #### Gdy dominuje suchość - popijaj często małe ilości wody; miej wodę przy łóżku; - używaj nawilżacza powietrza, szczególnie w nocy; - stosuj preparat zastępujący ślinę – płyn w ciągu dnia, gęstszy żel wieczorem i w nocy; - jeżeli ślinianki nadal częściowo pracują i możesz bezpiecznie żuć, używaj gumy lub pastylek bez cukru, najlepiej z ksylitolem; - unikaj kwaśnych pastylek i napojów „pobudzających ślinę”, ponieważ zwiększają erozję szkliwa; - ogranicz alkohol, tytoń, bardzo słone i ostre potrawy oraz nadmiar kofeiny; - stosuj codziennie plan fluorkowy i regularnie kontroluj zęby. #### Gdy dominuje lepka wydzielina - płucz usta roztworem soli i sody, popijaj wodę i nawilżaj powietrze; - delikatnie oczyszczaj język i jamę ustną, nie odrywaj na siłę nalotów ani strupów; - w wybranych sytuacjach można rozważyć acetylocysteinę, ale jest to zastosowanie poza wskazaniem z polskiej ChPL i nie służy leczeniu samej suchości; - nie łącz leku mukolitycznego z lekiem hamującym kaszel bez ustalonego planu; zgłoś, jeśli nie jesteś w stanie odkrztuszać lub usuwać rozrzedzonej wydzieliny. NA RECEPTĘ Leki pobudzające wydzielanie śliny Pilokarpina doustna może pomóc, gdy zachowana jest resztkowa funkcja ślinianek. Typowy schemat w wytycznych to 5 mg 3 razy na dobę, maksymalnie 30 mg/dobę; pełny efekt może wymagać kilku tygodni. Dostępność doustnej postaci pilokarpiny w Polsce jest ograniczona i często wymaga receptury aptecznej lub importu. Lek wymaga kwalifikacji ze względu na działania cholinergiczne, m.in. pocenie, częstsze oddawanie moczu, dolegliwości żołądkowo-jelitowe i możliwość skurczu oskrzeli. 4 ### 5. Pleśniawki, zakażenia i ból #### Kiedy podejrzewać grzybicę - biały lub kremowy nalot, który częściowo daje się zetrzeć, odsłaniając zaczerwienioną powierzchnię; - pieczenie języka i błony śluzowej, metaliczny lub zmieniony smak; - pęknięcia w kącikach ust; - ból przy połykaniu – może wskazywać na zajęcie gardła lub przełyku. W moim protokole nystatyna jest rutynowo stosowana profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi. Pojawienie się białego nalotu, nasilonego pieczenia lub bólu przy połykaniu należy mimo profilaktyki zgłosić zespołowi; może być potrzebna ponowna ocena i zmiana leczenia. Nystatyna 100 000 j.m./ml: 1 ml 4 razy na dobę, rutynowo profilaktycznie u wszystkich pacjentów tej grupy. Zawiesinę należy trzymać w ustach możliwie długo, a następnie połknąć. Nie jest to zalecenie uniwersalne dla pacjentów leczonych w innych ośrodkach. Preparat zawiera sacharozę, dlatego regularna higiena i stosowanie fluoru są szczególnie ważne. Nystatyna doustna nie służy do leczenia grzybicy układowej. 13 #### Ból – zgłaszaj wcześnie Jeżeli ból utrudnia picie, jedzenie, sen lub przyjmowanie leków, potrzebny jest uporządkowany schemat analgezji. Nie czekaj, aż przestaniesz jeść. Zespół może modyfikować leki ogólne, stosować preparaty miejscowe oraz wdrożyć leczenie zakażenia lub żywienie dojelitowe, jeśli przyjmowanie doustne staje się niewystarczające. ### 6. Żywienie i nawodnienie Niedożywienie i utrata masy mięśniowej zwiększają ryzyko gorszej tolerancji leczenia. Najnowsze wytyczne ASPEN dla dorosłych z nowotworami głowy i szyi zalecają co najmniej 30 kcal/kg masy ciała na dobę oraz 1,2–1,5 g białka/kg/dobę, z indywidualnym dostosowaniem do stanu klinicznego. Podczas radioterapii zalecany jest co najmniej cotygodniowy kontakt z dietetykiem, a po leczeniu – regularna kontrola przez pierwsze tygodnie. 5 #### Praktyczne zasady - jedz 5–7 małych posiłków zamiast 2–3 dużych; - wybieraj potrawy miękkie, wilgotne i gładkie: zupy-kremy, puree, jajka, miękkie ryby, mięso z sosem, twaróg lub jogurt, owsiankę, koktajle i budynie; - zwiększaj kaloryczność małej porcji dodatkiem oleju, oliwy, masła, śmietanki, mleka w proszku, awokado lub zmielonych orzechów – o ile są tolerowane; - unikaj potraw ostrych, kwaśnych, bardzo gorących, twardych, suchych i szorstkich; - pij małymi łykami; przy bólu częściej lepiej tolerowane są napoje chłodne lub w temperaturze pokojowej; - preparaty odżywcze pij powoli, najlepiej schłodzone i w podzielonych porcjach; nie sącz ich przez wiele godzin, ponieważ zwiększa to ekspozycję zębów na cukry; po porcji wypłucz usta. WSPARCIE ŻYWIENIOWE Kiedy rozważa się żywienie przez zgłębnik lub gastrostomię? Gdy mimo leczenia bólu i wsparcia dietetycznego nie udaje się pokryć potrzeb doustnie, należy wcześnie rozważyć żywienie dojelitowe. Rodzaj dostępu – zgłębnik nosowo-żołądkowy czy gastrostomia – zależy od przewidywanego czasu wsparcia, anatomii, bezpieczeństwa połykania i preferencji pacjenta. Jeżeli połykanie jest bezpieczne, warto utrzymywać choć część przyjmowania doustnego i wykonywać indywidualnie dobrane ćwiczenia, aby ograniczać utratę funkcji. 5,14 #### Przykłady doustnych preparatów odżywczych | Preparat | Wartość w 1 opakowaniu | Przykładowe stosowanie | | Nutridrink Protein 125 ml | 300 kcal i 18 g białka | Producent podaje 2 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako wsparcie. Rzeczywistą liczbę porcji dobiera się do jadłospisu i tolerancji. | | Fresubin 2 kcal DRINK 200 ml | 400 kcal i 20 g białka | Żywienie uzupełniające: 1–2 butelki/dobę. Jako jedyne źródło żywienia 4–5 butelek/dobę tylko w ustalonym planie. Pić powoli; po otwarciu przechowywać w lodówce do 24 h. | Przykłady nazw handlowych nie oznaczają reklamy ani przewagi nad odpowiednikami. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego stosuje się jako element planu żywieniowego. ### 7. Połykanie i ograniczenie otwierania ust Radioterapia może wpływać na mięśnie języka, gardła i żucia. Wczesna ocena logopedy lub fizjoterapeuty zajmującego się połykaniem pomaga dobrać ćwiczenia do lokalizacji guza, planu leczenia i bezpieczeństwa połykania. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw ćwiczeń odpowiedni dla wszystkich. 5,14 - wykonuj wyłącznie ćwiczenia dobrane przez specjalistę i zapisane w Twoim planie; - jeżeli połykanie jest bezpieczne, utrzymuj regularne połykanie i część żywienia doustnego także przy korzystaniu ze zgłębnika; - zgłoś kaszel przy piciu, mokry/gulgoczący głos po połknięciu, częste zachłyśnięcia lub nawracające infekcje płuc; - mierz lub obserwuj otwieranie ust; stopniowe zmniejszanie rozwarcia wymaga wczesnej rehabilitacji, zanim powstanie utrwalony szczękościsk. BEZPIECZEŃSTWO Nie znieczulaj gardła przed posiłkiem bez instrukcji Lidokaina i inne preparaty miejscowo znieczulające mogą krótkotrwale zmniejszyć ból, ale osłabiają czucie. Jeżeli obejmą gardło, mogą zwiększyć ryzyko zachłyśnięcia. Stosuj je dokładnie tak, jak zapisano, i zachowaj zalecony odstęp od jedzenia. ### 8. Po zakończeniu radioterapii #### Kontynuuj higienę, nawet gdy leczenie już się skończyło Ostry odczyn w jamie ustnej może utrzymywać się i przejściowo nasilać po ostatniej frakcji. Kontynuuj łagodne płukanie, fluor, nawilżanie, żywienie i leczenie bólu. Wizyta stomatologiczna powinna odbyć się, gdy tylko stan ogólny i błona śluzowa na to pozwalają; kolejne kontrole ustala się na podstawie ryzyka, często 2–4 razy w roku. 4,6 #### Osteoradionekroza: ryzyko jest długotrwałe Po napromienianiu szczęki lub żuchwy gojenie kości może być gorsze. Ryzyko osteoradionekrozy jest szczególnie istotne w obszarach, które otrzymały około 50 Gy lub więcej, i może utrzymywać się przez całe życie. Dlatego każdy stomatolog powinien otrzymać podsumowanie radioterapii, najlepiej z informacją o dawce w planowanym miejscu zabiegu. 7,15 - unikaj ekstrakcji w obszarze wysokiej dawki, jeśli ząb można bezpiecznie zachować inną metodą; - jeżeli zabieg chirurgiczny jest konieczny, powinien być zaplanowany wspólnie przez stomatologa/chirurga szczękowego i zespół radioterapii; - nie istnieje uniwersalny „bezpieczny” czas po RT, po którym ekstrakcja staje się rutynowym zabiegiem; - rutynowa dwutygodniowa antybiotykoterapia dla każdego zabiegu oraz profilaktyczna tlenoterapia hiperbaryczna nie są obecnie standardem dla wszystkich pacjentów; - zgłoś odsłoniętą kość, niegojący się zębodół, przetokę, narastający ból, obrzęk lub ropną wydzielinę. NA PRZYSZŁOŚĆ — zachowaj dokument zawierający: - nazwę i lokalizację nowotworu; - datę zakończenia radioterapii; - całkowitą dawkę i liczbę frakcji; - informację, czy żuchwa lub szczęka znalazła się w obszarze powyżej 50 Gy; - dane kontaktowe ośrodka radioterapii; - aktualną listę leków, w tym leków antyresorpcyjnych. ### 10. Jak stosować preparaty Sposób stosowania sprawdzono 12 sierpnia 2026 r. w oficjalnych drukach informacyjnych lub instrukcjach producentów. Nazwy handlowe są przykładami, a nie obowiązkową listą zakupów; schemat przekazany przez ośrodek ma pierwszeństwo. OTC oznacza lek bez recepty, Rp — lek na receptę. Wyrób medyczny, produkt do pielęgnacji i żywność medyczna dostępne bez recepty nie są lekami OTC. Dostępność może się zmieniać, a część produktów bywa sprowadzana przez aptekę na zamówienie. #### Codzienna pielęgnacja i suchość | Preparat / cel | Dawkowanie lub sposób użycia | Najważniejsze uwagi | | Płukanka domowa – oczyszczanie i komfort | 1/4 łyżeczki sody + 1/8 łyżeczki soli w 240–250 ml letniej wody. Płukać około 30 s, wypluć, 4–6 razy/dobę; przy nasilonych objawach do co około 2 h. Świeża porcja codziennie. | Nie połykać. Jeśli sól szczypie, użyć samej sody. To łagodna pielęgnacja, a nie lek przeciwgrzybiczy ani przeciwbólowy. | | OTC — lek bez recepty: Tantum Verde 1,5 mg/ml, benzydamina | Według polskiej ChPL: około 15 ml, roztwór stężony lub rozcieńczony niewielką ilością wody; płukać 20–30 s i wypluć; 2–3 razy/dobę. | W protokołach onkologicznych mogą obowiązywać częstsze płukania. Zawiera etanol 8% w/w i aromat miętowy; może piec. Nie zwiększać dawki samodzielnie. | | Bez recepty — wyrób medyczny: FOMUKAL, suchość i zapalenie śluzówki | Wymieszać 15 ml roztworu A i 15 ml B; zużyć od razu. Płukać przez 1 min połową roztworu i wypluć, następnie powtórzyć drugą połową. Stosować 4–10 razy/dobę, co najmniej 15 min po jedzeniu lub piciu. | Do kserostomii oraz wspomagania zapobiegania i terapii zapalenia śluzówki po RT/CHT. Nie połykać. Po otwarciu stosować maks. 15 dni. | | OTC — lek bez recepty: SEPTOSAN fix | 1 saszetkę zalać 100–120 ml wrzącej wody; naparzać pod przykryciem ok. 15 min. Świeżym naparem płukać jamę ustną i gardło 1–5 razy/dobę; wypluć. | Dla dorosłych; nie połykać i nie stosować dłużej niż tydzień. Nie używać przy uczuleniu na mentol lub rośliny jasnotowate. | | OTC — lek bez recepty: elmex DURAPHAT 5000, pasta 5000 ppm fluoru | Nałożyć około 2 cm pasty. Myć zęby pionowymi ruchami od dziąseł do końca zębów 3 razy/dobę po posiłkach przez około 3 minuty; wypluć nadmiar. | Profilaktyka próchnicy u osób >16 lat z dużym ryzykiem próchnicy. To nie jest zwykła pasta dla każdego pacjenta; nie połykać i stosować zgodnie z planem stomatologicznym. | | Bez recepty — produkt do pielęgnacji: GUM HYDRAL Spray, nawilżanie w dzień | Rozpylać bezpośrednio do ust kilka razy dziennie i powtarzać w razie potrzeby; nie płukać. | Bez alkoholu i SLS, ale ma łagodny aromat mięty – przerwać, jeśli nasila pieczenie. | | Bez recepty — produkt do pielęgnacji: GUM HYDRAL Żel, nawilżanie nocne | Nałożyć 1–2 cm żelu na dziąsła i język co najmniej 5 razy/dobę, szczególnie przed snem i w nocy; stosować według potrzeby. | Gęstsza konsystencja bywa wygodniejsza na noc. Bez alkoholu i SLS; aromat miętowy może być drażniący u części pacjentów. | #### Leki objawowe i preparaty żywieniowe | Rp — lek na receptę: Nystatyna Teva 100 000 j.m./ml, profilaktyka według mojego protokołu | Dorośli: 1 ml 4 razy/dobę; zawiesinę trzymać w ustach możliwie długo, następnie połknąć. | W moim protokole stosowana rutynowo profilaktycznie u wszystkich pacjentów napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi; zgodnie z receptą. Zawiera sacharozę i nie leczy grzybicy układowej. | | OTC — lek bez recepty: ACC 200 mg, gęsta lepka wydzielina | Dorośli i młodzież >14 lat: 1 tabletka musująca 2–3 razy/dobę (400–600 mg/dobę), po posiłku, rozpuszczona w 1/2 szklanki wody. Ostatnia dawka co najmniej 4 h przed snem. | Zastosowanie na wydzielinę po RT jest poza wskazaniem polskiej ChPL. Bez zalecenia nie dłużej niż 4–5 dni. Nie stosować na samą suchość; ostrożność m.in. w astmie i chorobie wrzodowej. | | Bez recepty — żywność medyczna: Nutridrink Protein 125 ml, żywienie uzupełniające | 1 butelka: 300 kcal i 18 g białka. Producent podaje 2 butelki/dobę przez minimum 14 dni jako wsparcie. | Pić powoli, najlepiej schłodzone, w małych porcjach. Liczbę opakowań dobiera się do potrzeb i zwykłego jedzenia. Po porcji wypłukać usta. | | Bez recepty — żywność medyczna: Fresubin 2 kcal DRINK 200 ml, żywienie uzupełniające | 1 butelka: 400 kcal i 20 g białka. Uzupełniająco 1–2 butelki/dobę; całkowicie 4–5/dobę wyłącznie w ustalonym planie. | Pić powoli; najlepiej schłodzone. Po otwarciu przechowywać w lodówce do 24 h. Zapewnić oddzielnie odpowiednią podaż płynów. | NIE RUTYNOWO Nie stosuj bez osobnego wskazania chlorheksydyny w celu zapobiegania popromiennemu zapaleniu błony śluzowej; płynów z alkoholem, nadtlenkiem wodoru lub silnymi olejkami eterycznymi; sukralfatu na popromienne mucositis; Caphosolu jako obowiązkowego standardu – dane są sprzeczne; antybiotyków lub dodatkowych leków przeciwgrzybiczych poza lokalnym protokołem; suplementów, glutaminy lub miodu jako zamiennika podstawowej higieny i leczenia bólu. ### 11. Jednostronicowa lista kontrolna dla pacjenta - Zęby umyte delikatnie pastą z fluorem co najmniej rano i wieczorem. - Płukanie łagodnym roztworem 4–6 razy. - Jama ustna obejrzana w dobrym świetle: nalot, owrzodzenia, krwawienie, obrzęk. - Wypite płyny zgodnie z planem; mocz nie jest wyraźnie skąpy lub ciemny. - Zjedzone zaplanowane porcje białka i energii / przyjęte ONS. - Wykonane ćwiczenia połykania i otwierania ust zapisane przez specjalistę. - Proteza wyjęta na noc i oczyszczona; nie uciska owrzodzenia. - Nie palę i nie piję alkoholu. #### Raz w tygodniu - Zapisuję masę ciała w podobnych warunkach (np. rano po toalecie). - Sprawdzam, czy szczoteczka nadal jest miękka i czysta. - Omawiam z zespołem ból, ilość przyjmowanego jedzenia, wydzielinę i połykanie. - Uzupełniam zapas pasty z fluorem, płukanki i preparatów żywieniowych. #### Dane do wpisania | Informacja | Miejsce na wpis | | Telefon do ośrodka radioterapii | | | Telefon do stomatologa / chirurga szczękowego | | | Dietetyk / logopeda | | | Moja pasta / żel z fluorem | | | Mój schemat benzydaminy | | | Mój plan przeciwbólowy | | | Masa ciała przed leczeniem | | Publikacje naukowe są indeksowane w PubMed, a dawkowanie polskich produktów oparto na aktualnych Charakterystykach Produktów Leczniczych lub oficjalnych informacjach producentów. Dostęp do źródeł: 7 sierpnia 2026 r. 1. Elad S, Cheng KKF, Lalla RV, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423–4431. PubMed DOI 2. Hong CHL, Gueiros LA, Fulton JS, et al. Systematic review of basic oral care for the management of oral mucositis in cancer patients and clinical practice guidelines. Support Care Cancer. 2019;27:3949–3967. PubMed DOI 3. Ariyawardana A, Cheng KKF, Kandwal A, et al. Systematic review of anti-inflammatory agents for oral mucositis and clinical practice guidelines. Support Care Cancer. 2019;27:3985–3995. PubMed DOI 4. Hong C, et al. MASCC/ISOO Clinical Practice Statement: management of salivary gland hypofunction and xerostomia in cancer patients. Support Care Cancer. 2024;32:548. PubMed DOI 5. Kiss N, et al. Guidelines for nutrition in adults with head and neck cancer: The American Society for Parenteral and Enteral Nutrition. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2026;50(3):274–338. PubMed DOI 6. Faculty of Dental Surgery, Royal College of Surgeons of England. The Oral & Dental Management of Patients Before, During and After Cancer Therapy. 2025. PDF 7. Peterson DE, Koyfman SA, Yarom N, et al. Prevention and Management of Osteoradionecrosis in Patients With Head and Neck Cancer Treated With Radiation Therapy: ISOO-MASCC-ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2024;42(16):1975–1996. PubMed DOI 8. Mercadante V, Al Hamad A, Lodi G, et al. Salivary Gland Hypofunction and/or Xerostomia Induced by Nonsurgical Cancer Therapies: ISOO/MASCC/ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2021;39:2825–2843. PubMed DOI 9. Epstein JB, Silverman S Jr, Paggiarino DA, et al. Benzydamine HCl for prophylaxis of radiation-induced oral mucositis: results from a multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Cancer. 2001;92:875–885. PubMed 10. Bossi P, et al. Phase IV study of benzydamine mouthwash for prevention of oral mucositis in patients with head and neck cancer. 2024. PubMed 11. Tantum Verde 1,5 mg/ml, roztwór do płukania jamy ustnej i gardła – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 12. Mercadante V, Smith DK, Abdalla-Aslan R, et al. A systematic review of salivary gland hypofunction and/or xerostomia induced by non-surgical cancer therapies: prevention strategies. Support Care Cancer. 2025;33:87. PubMed DOI 13. Nystatyna Teva, granulat do sporządzania zawiesiny – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 14. Baudelet M, et al. Prophylactic swallowing therapy during head-and-neck cancer radiotherapy: PRESTO trial. Dysphagia. 2024;39:267–281. PubMed 15. Saunders D, et al. Clinical Insights: Prevention and Management of Osteoradionecrosis. JCO Oncol Pract. 2024;20:1571–1574. PubMed DOI 16. elmex DURAPHAT 1,1% w/w, pasta 5000 ppm fluoru – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 17. ACC 200 mg, tabletki musujące – Charakterystyka Produktu Leczniczego. ChPL 18. GUM HYDRAL Spray i Żel – instrukcje producenta dla rynku polskiego. Spray Żel 19. Nutridrink Protein – oficjalna informacja Nutricia Polska. Produkt 20. Fresubin 2 kcal DRINK – oznakowanie produktu Fresenius Kabi Polska. PDF 21. Kiprian D, Kapała A, Skoczylas J, et al. Ocalić uśmiech. Profilaktyka i zwalczanie powikłań leczenia onkologicznego dotyczących jamy ustnej. PZWL; Warszawa 2016/2017. Materiał źródłowy przekazany przez autora strony. 22. FOMUKAL — instrukcja używania producenta . 23. SEPTOSAN fix — Charakterystyka Produktu Leczniczego . ## Osobna strona: Pilne objawy po ukraińsku # Термінові симптоми: куди звертатися Оберіть допомогу відповідно до ситуації. Якщо стан швидко погіршується і ви не впевнені, що робити, не чекайте. ## Зв’яжіться з медичною командою в той самий день - температура 38,0°C або вище, озноб чи помітне погіршення самопочуття; - неможливо пити або приймати ліки, сечі дуже мало; - біль посилюється, сильна діарея або повторне блювання; - гнійні виділення, велика мокра рана, набряк, що швидко збільшується, або кровотеча; - швидка втрата ваги або протягом 2–3 днів ви їсте менше половини звичної кількості. ## У робочі дні з 8:00 до 15:00 Зателефонуйте команді, яка проводить лікування. Ці номери не працюють цілодобово. - Лікарська кімната: 42 689 55 03 - Секретаріат відділення: 42 689 55 01 ## Після робочого часу — терміново, але без загрози життю Зверніться до нічної та святкової медичної допомоги (Nocna i Świąteczna Opieka Zdrowotna). Вона працює у будні з 18:00 до 8:00, а у вихідні та свята — цілодобово. Місце проживання не обмежує вибір пункту. - Лікарня ім. М. Коперника: 42 689 50 05 , 42 689 50 04 або 42 689 50 01 - Цілодобова інформація NFZ: 800 190 590 ## Негайно телефонуйте 112 або 999 - сильна або раптова задишка; - масивна кровотеча; - втрата свідомості; - перший або тривалий судомний напад; - раптовий параліч, слабкість руки чи ноги або порушення мовлення; - неможливо проковтнути слину. 112 або 999 ## Адреса Wojewódzkie Wielospecjalistyczne Centrum Onkologii i Traumatologii im. M. Kopernika, ul. Pabianicka 62, 93-513 Łódź. Відділення телерадіотерапії: ul. Paderewskiego 4, Łódź. ## Pliki PDF do druku - [Zalecenia ogólne](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_uniwersalny_4_strony.pdf?v=20260908-patient-v15) - [OUN / mózg](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_OUN_4_strony.pdf?v=20260908-patient-v15) - [Głowa i szyja](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_glowa_i_szyja_4_strony.pdf?v=20260908-patient-v15) - [Hematologia / TBI / duże pola](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_hematologia_4_strony.pdf?v=20260908-patient-v15) - [Pierś i klatka piersiowa](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_klatka_piersiowa_4_strony.pdf?v=20260908-patient-v15) - [Brzuch i miednica](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_poradnik_brzuch_i_miednica_4_strony.pdf?v=20260908-patient-v15) - [Radioterapia prostaty — pęcherz wypełniony](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_radioterapia_prostaty_pelny_pecherz.pdf?v=20260908-patient-v15) - [Radioterapia raka pęcherza — pęcherz pusty](https://radioonkolog.pl/info/PDF_DO_DRUKU/radioonkolog_radioterapia_raka_pecherza_pusty_pecherz.pdf?v=20260908-patient-v15) ## Krótsze strony do udostępniania - [Przed leczeniem](https://radioonkolog.pl/info/przed-leczeniem/) - [W trakcie leczenia](https://radioonkolog.pl/info/w-trakcie-leczenia/) - [Pilne objawy](https://radioonkolog.pl/info/pilne-objawy/) - [Głowa i szyja](https://radioonkolog.pl/info/glowa-i-szyja/) - [Pierś i klatka piersiowa](https://radioonkolog.pl/info/piers-i-klatka-piersiowa/) - [Prostata](https://radioonkolog.pl/info/prostata/) - [Pęcherz moczowy](https://radioonkolog.pl/info/pecherz/) - [OUN / mózg](https://radioonkolog.pl/info/oun/) - [Hematologia i duże pola](https://radioonkolog.pl/info/hematologia/) - [Brzuch i miednica](https://radioonkolog.pl/info/brzuch-i-miednica/) - [Kości, kręgosłup i inne okolice](https://radioonkolog.pl/info/inne-okolice/) - [Po radioterapii](https://radioonkolog.pl/info/po-leczeniu/) - [Skóra podczas radioterapii](https://radioonkolog.pl/info/skora/) - [Żywienie podczas radioterapii](https://radioonkolog.pl/info/zywienie/) - [Jama ustna podczas radioterapii](https://radioonkolog.pl/info/jama-ustna/) - [Pilne objawy po ukraińsku](https://radioonkolog.pl/info/uk/pilni-objawy/) ## Dane kontaktowe i źródła nadrzędne - Interaktywny poradnik: https://radioonkolog.pl/info/ - Profil autora: https://radioonkolog.pl/o-mnie/ - Życiorys autora: https://konsta.com.pl/modules/home/ - Skrócony indeks dla modeli językowych: https://radioonkolog.pl/info/llms.txt - Manifest JSON: https://radioonkolog.pl/info/ai-manifest.json